विनियोगः
अस्य श्री मध्यमचरित्रस्य विष्णुरृषिः ।
श्रीमहालक्ष्मीर्देवता ।
उष्णिक् छन्दः । शाकम्भरी शक्तिः । दुर्गा बीजम् ।
वायुस्तत्त्वम् ।
यजुर्वेदः स्वरूपम् । श्रीमहालक्ष्मीप्रीत्यर्थे
मध्यमचरित्रजपे विनियोगः ।
अर्थ विनियोग — या श्रीमध्यमचरित्राचे (दुर्गासप्तशतीच्या मध्यम चरित्राचे) ऋषी विष्णू आहेत, देवता श्रीमहालक्ष्मी आहे, छंद उष्णिक् आहे, शक्ती शाकंभरी आहे, बीज दुर्गा आहे, तत्त्व वायू आहे आणि स्वरूप यजुर्वेद आहे. श्रीमहालक्ष्मीच्या प्रसन्नतेसाठी मध्यमचरित्राच्या जपात याचा विनियोग केला जातो.
। ध्यानम् ।
ॐ अक्षस्रक्परशू गदेषुकुलिशं पद्मं धनुः कुण्डिकां
दण्डं शक्तिमसिं च चर्म जलजं घण्टां सुराभाजनम् ।
शूलं पाशसुदर्शने च दधतीं हस्तैः प्रवालप्रभां
सेवे सैरिभमर्दिनीमिह महालक्ष्मीं सरोजस्थिताम् ॥
| dhyānam |
oṃ akṣasrakparaśū gadeṣukuliśaṃ padmaṃ dhanuḥ kuṇḍikāṃ
daṇḍaṃ śaktimasiṃ ca carma jalajaṃ ghaṇṭāṃ surābhājanam |
śūlaṃ pāśasudarśane ca dadhatīṃ hastaiḥ pravālaprabhāṃ
seve sairibhamardinīmiha mahālakṣmīṃ sarojasthitām ||
अर्थ ध्यान — जी आपल्या हातांत अक्षमाला, परशू, गदा, बाण, वज्र, कमळ, धनुष्य, कमंडलू, दंड, शक्ती, तलवार, ढाल, शंख, घंटा, मधुपात्र, त्रिशूळ, पाश आणि सुदर्शनचक्र धारण करते, जिची कांती पोवळ्यासारखी अरुण आहे, कमळावर विराजमान अशा त्या महिषासुरमर्दिनी श्रीमहालक्ष्मीची मी येथे ध्यान-उपासना करतो.
ॐ ह्रीं ऋषिरुवाच ॥ २.१॥
oṃ hrīṃ ṛṣiruvāca || 2.1||
अर्थ ऋषी (मेधा मुनी) म्हणाले — (ॐ ह्रीं या बीजमंत्रासह) —
देवासुरमभूद्युद्धं पूर्णमब्दशतं पुरा ।
महिषेऽसुराणामधिपे देवानां च पुरन्दरे ॥ २.२॥
devāsuramabhūdyuddhaṃ pūrṇamabdaśataṃ purā |
mahiṣe'surāṇāmadhipe devānāṃ ca purandare || 2.2||
अर्थ प्राचीन काळी देव आणि असुर यांच्यात पूर्ण शंभर वर्षे युद्ध झाले, जेव्हा असुरांचा अधिपती महिष होता आणि देवांचा स्वामी इंद्र (पुरंदर) होता.
तत्रासुरैर्महावीर्यैर्देवसैन्यं पराजितम् ।
जित्वा च सकलान् देवानिन्द्रोऽभून्महिषासुरः ॥ २.३॥
tatrāsurairmahāvīryairdevasainyaṃ parājitam |
jitvā ca sakalān devānindro'bhūnmahiṣāsuraḥ || 2.3||
अर्थ त्या युद्धात महापराक्रमी असुरांनी देवांच्या सेनेचा पराभव केला, आणि समस्त देवांना जिंकून महिषासुर स्वतःच इंद्र (देवराज) बनून बसला.
ततः पराजिता देवाः पद्मयोनिं प्रजापतिम् ।
पुरस्कृत्य गतास्तत्र यत्रेशगरुडध्वजौ ॥ २.४॥
tataḥ parājitā devāḥ padmayoniṃ prajāpatim |
puraskṛtya gatāstatra yatreśagaruḍadhvajau || 2.4||
अर्थ तेव्हा पराभूत देव कमळापासून उत्पन्न झालेल्या प्रजापती ब्रह्मदेवाला पुढे करून तेथे गेले, जेथे भगवान शिव आणि गरुडध्वज विष्णू विराजमान होते.
यथावृत्तं तयोस्तद्वन्महिषासुरचेष्टितम् ।
त्रिदशाः कथयामासुर्देवाभिभवविस्तरम् ॥ २.५॥
yathāvṛttaṃ tayostadvanmahiṣāsuraceṣṭitam |
tridaśāḥ kathayāmāsurdevābhibhavavistaram || 2.5||
अर्थ देवांनी त्या दोघांना (शिव आणि विष्णू यांना) महिषासुराची सर्व कृत्ये आणि आपल्या पराभवाचा सारा तपशील, जसा घडला होता तसाच सांगितला.
सूर्येन्द्राग्न्यनिलेन्दूनां यमस्य वरुणस्य च ।
अन्येषां चाधिकारान्स स्वयमेवाधितिष्ठति ॥ २.६॥
sūryendrāgnyanilendūnāṃ yamasya varuṇasya ca |
anyeṣāṃ cādhikārānsa svayamevādhitiṣṭhati || 2.6||
अर्थ (ते म्हणाले —) ‘तो महिष सूर्य, इंद्र, अग्नी, वायू, चंद्र, यम, वरुण तसेच इतर देवांचे अधिकार स्वतःच बळकावून त्यांवर अधिष्ठित झाला आहे.’
स्वर्गान्निराकृताः सर्वे तेन देवगणा भुवि ।
विचरन्ति यथा मर्त्या महिषेण दुरात्मना ॥ २.७॥
svargānnirākṛtāḥ sarve tena devagaṇā bhuvi |
vicaranti yathā martyā mahiṣeṇa durātmanā || 2.7||
अर्थ ‘त्या दुरात्म्या महिषाने स्वर्गातून हाकलून दिलेले सर्व देवगण मर्त्यांप्रमाणे (मनुष्यांप्रमाणे) पृथ्वीवर भटकत फिरत आहेत.’
एतद्वः कथितं सर्वममरारिविचेष्टितम् ।
शरणं वः प्रपन्नाः स्मो वधस्तस्य विचिन्त्यताम् ॥ २.८॥
etadvaḥ kathitaṃ sarvamamarāriviceṣṭitam |
śaraṇaṃ vaḥ prapannāḥ smo vadhastasya vicintyatām || 2.8||
अर्थ ‘देवशत्रूचे (महिषाचे) हे सर्व कृत्य आम्ही तुम्हा दोघांना सांगितले आहे; आम्ही तुमच्या शरणी आलो आहोत — आता त्याच्या वधाचा उपाय योजावा.’
इत्थं निशम्य देवानां वचांसि मधुसूदनः ।
चकार कोपं शम्भुश्च भ्रुकुटीकुटिलाननौ ॥ २.९॥
itthaṃ niśamya devānāṃ vacāṃsi madhusūdanaḥ |
cakāra kopaṃ śambhuśca bhrukuṭīkuṭilānanau || 2.9||
अर्थ देवांचे हे शब्द ऐकून मधुसूदन (विष्णू) आणि शंभू (शिव) क्रोधाने भरून गेले, आणि त्यांची मुखे भुवयांच्या वाकड्या रेषांनी कुटिल झाली.
ततोऽतिकोपपूर्णस्य चक्रिणो वदनात्ततः ।
निश्चक्राम महत्तेजो ब्रह्मणः शङ्करस्य च ॥ २.१०॥
tato'tikopapūrṇasya cakriṇo vadanāttataḥ |
niścakrāma mahattejo brahmaṇaḥ śaṅkarasya ca || 2.10||
अर्थ तेव्हा अत्यंत क्रोधाने भरलेल्या चक्रधारी विष्णूच्या मुखातून, तसेच ब्रह्मदेव आणि शंकर यांच्या मुखांतूनही महान तेज प्रकट झाले.
अन्येषां चैव देवानां शक्रादीनां शरीरतः ।
निर्गतं सुमहत्तेजस्तच्चैक्यं समगच्छत ॥ २.११॥
anyeṣāṃ caiva devānāṃ śakrādīnāṃ śarīrataḥ |
nirgataṃ sumahattejastaccaikyaṃ samagacchata || 2.11||
अर्थ इंद्र आदी इतर देवांच्या शरीरांतूनही अत्यंत महान तेज निघाले, आणि ते सारे तेज एकत्र होऊन एक झाले.
अतीव तेजसः कूटं ज्वलन्तमिव पर्वतम् ।
ददृशुस्ते सुरास्तत्र ज्वालाव्याप्तदिगन्तरम् ॥ २.१२॥
atīva tejasaḥ kūṭaṃ jvalantamiva parvatam |
dadṛśuste surāstatra jvālāvyāptadigantaram || 2.12||
अर्थ देवांनी तेथे अत्यंत प्रचंड तेजाचा एक पुंज पाहिला, जो जळत्या पर्वतासारखा होता आणि ज्याच्या ज्वाळांनी समस्त दिशा व्यापून टाकल्या होत्या.
अतुलं तत्र तत्तेजः सर्वदेवशरीरजम् ।
एकस्थं तदभून्नारी व्याप्तलोकत्रयं त्विषा ॥ २.१३॥
atulaṃ tatra tattejaḥ sarvadevaśarīrajam |
ekasthaṃ tadabhūnnārī vyāptalokatrayaṃ tviṣā || 2.13||
अर्थ समस्त देवांच्या शरीरांतून उत्पन्न झालेले ते अनुपम तेज एका ठिकाणी संघटित होऊन एका नारीच्या रूपात प्रकट झाले, जिने आपल्या दीप्तीने तिन्ही लोक व्यापून टाकले.
यदभूच्छाम्भवं तेजस्तेनाजायत तन्मुखम् ।
याम्येन चाभवन् केशा बाहवो विष्णुतेजसा ॥ २.१४॥
yadabhūcchāmbhavaṃ tejastenājāyata tanmukham |
yāmyena cābhavan keśā bāhavo viṣṇutejasā || 2.14||
अर्थ जे शिवाचे (शांभव) तेज होते त्यातून त्या देवीचे मुख बनले; यमाच्या तेजाने तिचे केस आणि विष्णूच्या तेजाने तिच्या भुजा बनल्या.
सौम्येन स्तनयोर्युग्मं मध्यं चैन्द्रेण चाभवत् ।
वारुणेन च जङ्घोरू नितम्बस्तेजसा भुवः ॥ २.१५॥
saumyena stanayoryugmaṃ madhyaṃ caindreṇa cābhavat |
vāruṇena ca jaṅghorū nitambastejasā bhuvaḥ || 2.15||
अर्थ चंद्राच्या (सौम्य) तेजाने दोन्ही स्तन, इंद्राच्या तेजाने कंबर (मध्यभाग), वरुणाच्या तेजाने मांड्या व पोटऱ्या, आणि पृथ्वीच्या तेजाने नितंब बनले.
ब्रह्मणस्तेजसा पादौ तदङ्गुल्योऽर्कतेजसा ।
वसूनां च कराङ्गुल्यः कौबेरेण च नासिका ॥ २.१६॥
brahmaṇastejasā pādau tadaṅgulyo'rkatejasā |
vasūnāṃ ca karāṅgulyaḥ kaubereṇa ca nāsikā || 2.16||
अर्थ ब्रह्मदेवाच्या तेजाने दोन्ही चरण, सूर्याच्या तेजाने पायांची बोटे, वसूंच्या तेजाने हातांची बोटे आणि कुबेराच्या तेजाने नासिका बनली.
तस्यास्तु दन्ताः सम्भूताः प्राजापत्येन तेजसा ।
नयनत्रितयं जज्ञे तथा पावकतेजसा ॥ २.१७॥
tasyāstu dantāḥ sambhūtāḥ prājāpatyena tejasā |
nayanatritayaṃ jajñe tathā pāvakatejasā || 2.17||
अर्थ प्रजापतीच्या तेजाने तिचे दात प्रकट झाले, आणि अग्नीच्या (पावकाच्या) तेजाने तिचे तिन्ही नेत्र उत्पन्न झाले.
भ्रुवौ च सन्ध्ययोस्तेजः श्रवणावनिलस्य च ।
अन्येषां चैव देवानां सम्भवस्तेजसां शिवा ॥ २.१८॥
bhruvau ca sandhyayostejaḥ śravaṇāvanilasya ca |
anyeṣāṃ caiva devānāṃ sambhavastejasāṃ śivā || 2.18||
अर्थ दोन्ही संध्यांच्या (प्रातः-सायं) तेजाने तिच्या भुवया आणि वायूच्या तेजाने तिचे कान बनले; अशा प्रकारे ती कल्याणमयी देवी इतर देवांच्या तेजानेही प्रकट झाली.
ततः समस्तदेवानां तेजोराशिसमुद्भवाम् ।
तां विलोक्य मुदं प्रापुरमरा महिषार्दिताः ।
ततो देवा ददुस्तस्यै स्वानि स्वान्यायुधानि च ॥ २.१९॥
tataḥ samastadevānāṃ tejorāśisamudbhavām |
tāṃ vilokya mudaṃ prāpuramarā mahiṣārditāḥ |
tato devā dadustasyai svāni svānyāyudhāni ca || 2.19||
अर्थ तेव्हा समस्त देवांच्या तेजपुंजातून उत्पन्न झालेल्या त्या देवीला पाहून महिषाने पीडित झालेले देवगण आनंदित झाले. मग देवांनी आपापली आयुधे तिला दिली.
शूलं शूलाद्विनिष्कृष्य ददौ तस्यै पिनाकधृक् ।
चक्रं च दत्तवान् कृष्णः समुत्पाट्य स्वचक्रतः ॥ २.२०॥
śūlaṃ śūlādviniṣkṛṣya dadau tasyai pinākadhṛk |
cakraṃ ca dattavān kṛṣṇaḥ samutpāṭya svacakrataḥ || 2.20||
अर्थ पिनाकधारी शिवांनी आपल्या त्रिशूळातून एक त्रिशूळ काढून तिला दिला, आणि श्रीकृष्णाने (विष्णूने) आपल्या चक्रातून एक चक्र काढून दिले.
शङ्खं च वरुणः शक्तिं ददौ तस्यै हुताशनः ।
मारुतो दत्तवांश्चापं बाणपूर्णे तथेषुधी ॥ २.२१॥
śaṅkhaṃ ca varuṇaḥ śaktiṃ dadau tasyai hutāśanaḥ |
māruto dattavāṃścāpaṃ bāṇapūrṇe tatheṣudhī || 2.21||
अर्थ वरुणाने शंख दिला, अग्नीने (हुताशनाने) शक्ती दिली, आणि वायूने (मरुताने) धनुष्य तसेच बाणांनी भरलेले दोन भाते दिले.
वज्रमिन्द्रः समुत्पाट्य कुलिशादमराधिपः ।
ददौ तस्यै सहस्राक्षो घण्टामैरावताद्गजात् ॥ २.२२॥
vajramindraḥ samutpāṭya kuliśādamarādhipaḥ |
dadau tasyai sahasrākṣo ghaṇṭāmairāvatādgajāt || 2.22||
अर्थ सहस्राक्ष देवराज इंद्राने आपल्या वज्रातून (कुलिशातून) एक वज्र काढून तिला दिले, आणि आपल्या ऐरावत हत्तीवरून एक घंटा उतरवून दिली.
कालदण्डाद्यमो दण्डं पाशं चाम्बुपतिर्ददौ ।
प्रजापतिश्चाक्षमालां ददौ ब्रह्मा कमण्डलुम् ॥ २.२३॥
kāladaṇḍādyamo daṇḍaṃ pāśaṃ cāmbupatirdadau |
prajāpatiścākṣamālāṃ dadau brahmā kamaṇḍalum || 2.23||
अर्थ यमाने आपल्या कालदंडातून एक दंड दिला, जलाचा स्वामी वरुणाने पाश दिला; प्रजापतीने अक्षमाला आणि ब्रह्मदेवाने कमंडलू दिला.
समस्तरोमकूपेषु निजरश्मीन् दिवाकरः ।
कालश्च दत्तवान् खड्गं तस्यै चर्म च निर्मलम् ॥ २.२४॥
samastaromakūpeṣu nijaraśmīn divākaraḥ |
kālaśca dattavān khaḍgaṃ tasyai carma ca nirmalam || 2.24||
अर्थ सूर्याने तिच्या समस्त रोमकूपांत आपली किरणे स्थापन केली, आणि काळाने (यमाने) तिला तलवार तसेच निर्मल ढाल दिली.
क्षीरोदश्चामलं हारमजरे च तथाम्बरे ।
चूडामणिं तथा दिव्यं कुण्डले कटकानि च ॥ २.२५॥
kṣīrodaścāmalaṃ hāramajare ca tathāmbare |
cūḍāmaṇiṃ tathā divyaṃ kuṇḍale kaṭakāni ca || 2.25||
अर्थ क्षीरसागराने निर्मल हार, कधीही जीर्ण न होणारी दोन वस्त्रे, दिव्य चूडामणी, कुंडलांची जोडी आणि कडी दिली.
अर्धचन्द्रं तथा शुभ्रं केयूरान् सर्वबाहुषु ।
नूपुरौ विमलौ तद्वद् ग्रैवेयकमनुत्तमम् ॥ २.२६॥
ardhacandraṃ tathā śubhraṃ keyūrān sarvabāhuṣu |
nūpurau vimalau tadvad graiveyakamanuttamam || 2.26||
अर्थ तसेच उज्ज्वल अर्धचंद्र (आभूषण), सर्व भुजांसाठी बाजूबंद (केयूर), निर्मल नूपुरांची जोडी आणि एक अनुपम कंठहार (ग्रैवेयक) सुद्धा दिले.
अङ्गुलीयकरत्नानि समस्तास्वङ्गुलीषु च ।
विश्वकर्मा ददौ तस्यै परशुं चातिनिर्मलम् ॥ २.२७॥
aṅgulīyakaratnāni samastāsvaṅgulīṣu ca |
viśvakarmā dadau tasyai paraśuṃ cātinirmalam || 2.27||
अर्थ तसेच सर्व बोटांसाठी रत्नजडित अंगठ्या दिल्या. विश्वकर्म्याने तिला अत्यंत निर्मल परशू दिला.
अस्त्राण्यनेकरूपाणि तथाभेद्यं च दंशनम् ।
अम्लानपङ्कजां मालां शिरस्युरसि चापराम् ॥ २.२८॥
astrāṇyanekarūpāṇi tathābhedyaṃ ca daṃśanam |
amlānapaṅkajāṃ mālāṃ śirasyurasi cāparām || 2.28||
अर्थ अनेक प्रकारची अस्त्रे तसेच अभेद्य कवचही दिले; आणि मस्तकासाठी तसेच वक्षःस्थळासाठी कधीही न कोमेजणाऱ्या कमळांची एकेक माळ दिली.
अददज्जलधिस्तस्यै पङ्कजं चातिशोभनम् ।
हिमवान् वाहनं सिंहं रत्नानि विविधानि च ॥ २.२९॥
adadajjaladhistasyai paṅkajaṃ cātiśobhanam |
himavān vāhanaṃ siṃhaṃ ratnāni vividhāni ca || 2.29||
अर्थ समुद्राने तिला अत्यंत सुशोभित कमळ दिले; हिमवानाने वाहन म्हणून सिंह आणि नाना प्रकारची रत्ने दिली.
ददावशून्यं सुरया पानपात्रं धनाधिपः ।
शेषश्च सर्वनागेशो महामणिविभूषितम् ॥ २.३०॥
dadāvaśūnyaṃ surayā pānapātraṃ dhanādhipaḥ |
śeṣaśca sarvanāgeśo mahāmaṇivibhūṣitam || 2.30||
अर्थ धनपती कुबेराने सुरेने (मदिरेने) सदा भरलेले राहणारे पानपात्र दिले; आणि समस्त नागांचा स्वामी शेषनाग —
नागहारं ददौ तस्यै धत्ते यः पृथिवीमिमाम् ।
अन्यैरपि सुरैर्देवी भूषणैरायुधैस्तथा ॥ २.३१॥
nāgahāraṃ dadau tasyai dhatte yaḥ pṛthivīmimām |
anyairapi surairdevī bhūṣaṇairāyudhaistathā || 2.31||
अर्थ — जो या पृथ्वीला धारण करतो, त्याने महामण्यांनी विभूषित नागहार तिला दिला. याच प्रकारे इतर देवांनीही देवीला आभूषणे आणि आयुधे देऊन सन्मानित केले.
सम्मानिता ननादोच्चैः साट्टहासं मुहुर्मुहुः ।
तस्या नादेन घोरेण कृत्स्नमापूरितं नभः ॥ २.३२॥
sammānitā nanādoccaiḥ sāṭṭahāsaṃ muhurmuhuḥ |
tasyā nādena ghoreṇa kṛtsnamāpūritaṃ nabhaḥ || 2.32||
अर्थ अशा प्रकारे सन्मानित होऊन देवी वारंवार अट्टहासपूर्वक उंच स्वरात गर्जू लागली. तिच्या त्या घोर नादाने संपूर्ण आकाश दुमदुमून गेले.
अमायतातिमहता प्रतिशब्दो महानभूत् ।
चुक्षुभुः सकला लोकाः समुद्राश्च चकम्पिरे ॥ २.३३॥
amāyatātimahatā pratiśabdo mahānabhūt |
cukṣubhuḥ sakalā lokāḥ samudrāśca cakampire || 2.33||
अर्थ त्या अत्यंत विस्तृत आणि महान नादातून फार मोठा प्रतिध्वनी उठला; समस्त लोक क्षुब्ध झाले आणि समुद्र थरारले.
चचाल वसुधा चेलुः सकलाश्च महीधराः ।
जयेति देवाश्च मुदा तामूचुः सिंहवाहिनीम् ॥ २.३४॥
cacāla vasudhā celuḥ sakalāśca mahīdharāḥ |
jayeti devāśca mudā tāmūcuḥ siṃhavāhinīm || 2.34||
अर्थ पृथ्वी हादरली आणि सारे पर्वत डळमळले. तेव्हा देवांनी हर्षित होऊन त्या सिंहवाहिनी देवीला ‘जय असो’ म्हटले.
तुष्टुवुर्मुनयश्चैनां भक्तिनम्रात्ममूर्तयः ।
दृष्ट्वा समस्तं सङ्क्षुब्धं त्रैलोक्यममरारयः ॥ २.३५॥
tuṣṭuvurmunayaścaināṃ bhaktinamrātmamūrtayaḥ |
dṛṣṭvā samastaṃ saṅkṣubdhaṃ trailokyamamarārayaḥ || 2.35||
अर्थ भक्तीने नम्र देह झालेल्या मुनींनी तिची स्तुती केली. समस्त त्रिलोक अशा प्रकारे क्षुब्ध पाहून देवशत्रू (असुर) —
सन्नद्धाखिलसैन्यास्ते समुत्तस्थुरुदायुधाः ।
आः किमेतदिति क्रोधादाभाष्य महिषासुरः ॥ २.३६॥
sannaddhākhilasainyāste samuttasthurudāyudhāḥ |
āḥ kimetaditi krodhādābhāṣya mahiṣāsuraḥ || 2.36||
अर्थ — आपल्या समस्त सेनांसह सज्ज होऊन शस्त्रे उगारून उभे राहिले. ‘अरे! हे काय आहे?’ — असे म्हणून महिषासुर क्रोधाने —
अभ्यधावत तं शब्दमशेषैरसुरैर्वृतः ।
स ददर्श ततो देवीं व्याप्तलोकत्रयां त्विषा ॥ २.३७॥
abhyadhāvata taṃ śabdamaśeṣairasurairvṛtaḥ |
sa dadarśa tato devīṃ vyāptalokatrayāṃ tviṣā || 2.37||
अर्थ — समस्त असुरांनी वेढलेला त्या नादाच्या दिशेने धावला. तेव्हा त्याने त्या देवीला पाहिले, जी आपल्या दीप्तीने तिन्ही लोकांत व्यापून राहिली होती,
पादाक्रान्त्या नतभुवं किरीटोल्लिखिताम्बराम् ।
क्षोभिताशेषपातालां धनुर्ज्यानिःस्वनेन ताम् ॥ २.३८॥
pādākrāntyā natabhuvaṃ kirīṭollikhitāmbarām |
kṣobhitāśeṣapātālāṃ dhanurjyāniḥsvanena tām || 2.38||
अर्थ जिच्या चरणांच्या भाराने पृथ्वी झुकली होती, जिच्या मुकुटाने आकाशाला स्पर्श केला होता, आणि जिने आपल्या धनुष्याच्या टणत्काराने समस्त पाताळे क्षुब्ध केली होती;
दिशो भुजसहस्रेण समन्ताद्व्याप्य संस्थिताम् ।
ततः प्रववृते युद्धं तया देव्या सुरद्विषाम् ॥ २.३९॥
diśo bhujasahasreṇa samantādvyāpya saṃsthitām |
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tayā devyā suradviṣām || 2.39||
अर्थ जी आपल्या सहस्र भुजांनी चोहोबाजूंनी सर्व दिशा व्यापून उभी होती. तेव्हा त्या देवीचे आणि देवद्वेष्ट्या असुरांचे युद्ध सुरू झाले.
शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैरादीपितदिगन्तरम् ।
महिषासुरसेनानीश्चिक्षुराख्यो महासुरः ॥ २.४०॥
śastrāstrairbahudhā muktairādīpitadigantaram |
mahiṣāsurasenānīścikṣurākhyo mahāsuraḥ || 2.40||
अर्थ चोहोबाजूंनी सोडलेल्या अनेक शस्त्रांनी आणि अस्त्रांनी दिशा झळाळून निघाल्या. महिषासुराच्या सेनेचा सेनापती चिक्षुर नावाचा महान असुर —
युयुधे चामरश्चान्यैश्चतुरङ्गबलान्वितः ।
रथानामयुतैः षड्भिरुदग्राख्यो महासुरः ॥ २.४१॥
yuyudhe cāmaraścānyaiścaturaṅgabalānvitaḥ |
rathānāmayutaiḥ ṣaḍbhirudagrākhyo mahāsuraḥ || 2.41||
अर्थ — चतुरंगिणी सेनेसह, तसेच चामर आदी इतर असुरांसह युद्ध करू लागला. उदग्र नावाचा महान असुर साठ हजार (सहा अयुत) रथांसह,
अयुध्यतायुतानां च सहस्रेण महाहनुः ।
पञ्चाशद्भिश्च नियुतैरसिलोमा महासुरः ॥ २.४२॥
ayudhyatāyutānāṃ ca sahasreṇa mahāhanuḥ |
pañcāśadbhiśca niyutairasilomā mahāsuraḥ || 2.42||
अर्थ आणि महाहनू नावाचा असुर एक कोटी (एक हजार अयुत) सेनेसह युद्ध करू लागला; असिलोमा नावाचा महान असुर पन्नास नियुत (पाच कोटी) सेनेसह,
अयुतानां शतैः षड्भिर्बाष्कलो युयुधे रणे ।
गजवाजिसहस्रौघैरनेकैः परिवारितः ॥ २.४३॥
ayutānāṃ śataiḥ ṣaḍbhirbāṣkalo yuyudhe raṇe |
gajavājisahasraughairanekaiḥ parivāritaḥ || 2.43||
अर्थ बाष्कल नावाचा असुर सहाशे अयुत (साठ लाख) सेनेसह रणात लढू लागला, आणि तो अनेक सहस्र हत्ती-घोड्यांच्या समूहांनी वेढलेला होता.
वृतो रथानां कोट्या च युद्धे तस्मिन्नयुध्यत ।
बिडालाख्योऽयुतानां च पञ्चाशद्भिरथायुतैः ॥ २.४४॥
vṛto rathānāṃ koṭyā ca yuddhe tasminnayudhyata |
biḍālākhyo'yutānāṃ ca pañcāśadbhirathāyutaiḥ || 2.44||
अर्थ एक कोटी रथांनी वेढून तो त्या युद्धात लढला. आणि बिडाल नावाचा असुर पन्नास अयुत गुणिले अयुत (पाचशे कोटी) रथांनी —
युयुधे संयुगे तत्र रथानां परिवारितः ।
अन्ये च तत्रायुतशो रथनागहयैर्वृताः ॥ २.४५॥
yuyudhe saṃyuge tatra rathānāṃ parivāritaḥ |
anye ca tatrāyutaśo rathanāgahayairvṛtāḥ || 2.45||
अर्थ — वेढून त्या संग्रामात लढला. यांखेरीज आणखीही अनेक असुर, जे अयुतांच्या संख्येने रथ, हत्ती आणि घोड्यांनी वेढलेले होते,
युयुधुः संयुगे देव्या सह तत्र महासुराः ।
कोटिकोटिसहस्रैस्तु रथानां दन्तिनां तथा ॥ २.४६॥
yuyudhuḥ saṃyuge devyā saha tatra mahāsurāḥ |
koṭikoṭisahasraistu rathānāṃ dantināṃ tathā || 2.46||
अर्थ ते महान असुर तेथे देवीशी युद्ध करू लागले. कोट्यवधी सहस्र रथ, हत्ती —
हयानां च वृतो युद्धे तत्राभून्महिषासुरः ।
तोमरैर्भिन्दिपालैश्च शक्तिभिर्मुसलैस्तथा ॥ २.४७॥
hayānāṃ ca vṛto yuddhe tatrābhūnmahiṣāsuraḥ |
tomarairbhindipālaiśca śaktibhirmusalaistathā || 2.47||
अर्थ — आणि घोड्यांनी वेढलेला महिषासुरही त्या युद्धात उपस्थित होता. तोमर, भिंदिपाल, शक्ती आणि मुसळ आदी आयुधांनी,
युयुधुः संयुगे देव्या खड्गैः परशुपट्टिशैः ।
केचिच्च चिक्षिपुः शक्तीः केचित् पाशांस्तथापरे ॥ २.४८॥
yuyudhuḥ saṃyuge devyā khaḍgaiḥ paraśupaṭṭiśaiḥ |
kecicca cikṣipuḥ śaktīḥ kecit pāśāṃstathāpare || 2.48||
अर्थ तसेच तलवार, परशू आणि पट्टिश (धारदार भाले) यांनी ते असुर देवीशी युद्ध करू लागले. कोणी शक्ती (बरची) फेकत, तर कोणी पाश,
देवीं खड्गप्रहारैस्तु ते तां हन्तुं प्रचक्रमुः ।
सापि देवी ततस्तानि शस्त्राण्यस्त्राणि चण्डिका ॥ २.४९॥
devīṃ khaḍgaprahāraistu te tāṃ hantuṃ pracakramuḥ |
sāpi devī tatastāni śastrāṇyastrāṇi caṇḍikā || 2.49||
अर्थ आणि त्यांनी तलवारीच्या प्रहारांनी देवीला मारण्याचा प्रयत्न सुरू केला. परंतु त्या देवी चंडिकेने त्यांची ती शस्त्रे आणि अस्त्रे —
लीलयैव प्रचिच्छेद निजशस्त्रास्त्रवर्षिणी ।
अनायस्तानना देवी स्तूयमाना सुरर्षिभिः ॥ २.५०॥
līlayaiva praciccheda nijaśastrāstravarṣiṇī |
anāyastānanā devī stūyamānā surarṣibhiḥ || 2.50||
अर्थ — आपल्या शस्त्रास्त्रांची वृष्टी करत लीलामात्रानेच तोडून टाकली. देवीचे मुख किंचितही थकलेले नव्हते, आणि देवगण तसेच ऋषी तिची स्तुती करत होते.
मुमोचासुरदेहेषु शस्त्राण्यस्त्राणि चेश्वरी ।
सोऽपि क्रुद्धो धुतसटो देव्या वाहनकेसरी ॥ २.५१॥
mumocāsuradeheṣu śastrāṇyastrāṇi ceśvarī |
so'pi kruddho dhutasaṭo devyā vāhanakesarī || 2.51||
अर्थ देवी (ईश्वरी) असुरांच्या शरीरांवर शस्त्रास्त्रे सोडत राहिली. तिकडे देवीचे वाहन सिंहही क्रोधाने आपली आयाळ हलवत —
चचारासुरसैन्येषु वनेष्विव हुताशनः ।
निःश्वासान् मुमुचे यांश्च युध्यमाना रणेऽम्बिका ॥ २.५२॥
cacārāsurasainyeṣu vaneṣviva hutāśanaḥ |
niḥśvāsān mumuce yāṃśca yudhyamānā raṇe'mbikā || 2.52||
अर्थ — असुरांच्या सेनांमध्ये वनांतील अग्नीप्रमाणे संचार करू लागला. युद्ध करणाऱ्या अंबिकेने जे निःश्वास सोडले,
त एव सद्यः सम्भूता गणाः शतसहस्रशः ।
युयुधुस्ते परशुभिर्भिन्दिपालासिपट्टिशैः ॥ २.५३॥
ta eva sadyaḥ sambhūtā gaṇāḥ śatasahasraśaḥ |
yuyudhuste paraśubhirbhindipālāsipaṭṭiśaiḥ || 2.53||
अर्थ तेच निःश्वास तत्काळ शेकडो-हजारो गणांच्या रूपात प्रकट झाले. ते गण परशू, भिंदिपाल, तलवारी आणि पट्टिश यांनी —
नाशयन्तोऽसुरगणान् देवीशक्त्युपबृंहिताः ।
अवादयन्त पटहान् गणाः शङ्खांस्तथापरे ॥ २.५४॥
nāśayanto'suragaṇān devīśaktyupabṛṃhitāḥ |
avādayanta paṭahān gaṇāḥ śaṅkhāṃstathāpare || 2.54||
अर्थ — असुरसेनांचा नाश करत युद्ध करू लागले; ते देवीच्या शक्तीने बलवान झाले होते. काही गण ढोल (पटह) वाजवू लागले, तर काही शंख,
मृदङ्गांश्च तथैवान्ये तस्मिन् युद्धमहोत्सवे ।
ततो देवी त्रिशूलेन गदया शक्तिवृष्टिभिः ॥ २.५५॥
mṛdaṅgāṃśca tathaivānye tasmin yuddhamahotsave |
tato devī triśūlena gadayā śaktivṛṣṭibhiḥ || 2.55||
अर्थ आणि काही इतर त्या युद्धरूपी महोत्सवात मृदंग वाजवू लागले. तेव्हा देवीने त्रिशूळ, गदा तसेच शक्तींच्या वृष्टीने,
खड्गादिभिश्च शतशो निजघान महासुरान् ।
पातयामास चैवान्यान् घण्टास्वनविमोहितान् ॥ २.५६॥
khaḍgādibhiśca śataśo nijaghāna mahāsurān |
pātayāmāsa caivānyān ghaṇṭāsvanavimohitān || 2.56||
अर्थ आणि तलवार आदी शस्त्रांनी शेकडो महान असुरांचा संहार केला; तसेच घंटेच्या स्वराने मोहित झालेल्या इतर असुरांनाही ठार केले.
असुरान् भुवि पाशेन बद्ध्वा चान्यानकर्षयत् ।
केचिद् द्विधाकृतास्तीक्ष्णैः खड्गपातैस्तथापरे ॥ २.५७॥
asurān bhuvi pāśena baddhvā cānyānakarṣayat |
kecid dvidhākṛtāstīkṣṇaiḥ khaḍgapātaistathāpare || 2.57||
अर्थ काही असुरांना पाशाने भूमीवर बांधून तिने फरफटत नेले, तर काही इतरांचे आपल्या तीक्ष्ण खड्गाच्या प्रहारांनी दोन तुकडे केले.
विपोथिता निपातेन गदया भुवि शेरते ।
वेमुश्च केचिद्रुधिरं मुसलेन भृशं हताः ॥ २.५८॥
vipothitā nipātena gadayā bhuvi śerate |
vemuśca kecidrudhiraṃ musalena bhṛśaṃ hatāḥ || 2.58||
अर्थ काही असुर गदेच्या प्रहाराने चूर होऊन धरणीवर पडून राहिले, आणि काही मुसळाने वाईट रीतीने घायाळ होऊन रक्त ओकू लागले.
केचिन्निपतिता भूमौ भिन्नाः शूलेन वक्षसि ।
निरन्तराः शरौघेण कृताः केचिद्रणाजिरे ॥ २.५९॥
kecinnipatitā bhūmau bhinnāḥ śūlena vakṣasi |
nirantarāḥ śaraugheṇa kṛtāḥ kecidraṇājire || 2.59||
अर्थ काही असुर शूळाने छातीत भोसकले जाऊन भूमीवर कोसळले, आणि काही रणभूमीत बाणांच्या सरींनी चाळणी करून टाकले गेले.
श्येनानुकारिणः प्राणान् मुमुचुस्त्रिदशार्दनाः ।
केषाञ्चिद् बाहवश्छिन्नाश्छिन्नग्रीवास्तथापरे ॥ २.६०॥
śyenānukāriṇaḥ prāṇān mumucustridaśārdanāḥ |
keṣāñcid bāhavaśchinnāśchinnagrīvāstathāpare || 2.60||
अर्थ देवांना छळणारे ते असुर ससाण्यांप्रमाणे (त्वरेने) आपले प्राण सोडू लागले. काहींच्या भुजा तुटल्या, तर काहींच्या माना तुटल्या,
शिरांसि पेतुरन्येषामन्ये मध्ये विदारिताः ।
विच्छिन्नजङ्घास्त्वपरे पेतुरुर्व्यां महासुराः ॥ २.६१॥
śirāṃsi peturanyeṣāmanye madhye vidāritāḥ |
vicchinnajaṅghāstvapare petururvyāṃ mahāsurāḥ || 2.61||
अर्थ कितीकांची शिरे छाटली गेली, कितीक मधोमध चिरले गेले, आणि कितीक महान असुर पाय तुटल्याने पृथ्वीवर कोसळले.
एकबाह्वक्षिचरणाः केचिद्देव्या द्विधाकृताः ।
छिन्नेऽपि चान्ये शिरसि पतिताः पुनरुत्थिताः ॥ २.६२॥
ekabāhvakṣicaraṇāḥ keciddevyā dvidhākṛtāḥ |
chinne'pi cānye śirasi patitāḥ punarutthitāḥ || 2.62||
अर्थ काही असुर देवीकडून मधोमध दोन तुकडे केले गेल्यावर एकाच भुजेचे, एकाच डोळ्याचे आणि एकाच पायाचे उरले; आणि काही इतर शिर तुटूनही पडून पुन्हा उठून उभे राहिले.
कबन्धा युयुधुर्देव्या गृहीतपरमायुधाः ।
ननृतुश्चापरे तत्र युद्धे तूर्यलयाश्रिताः ॥ २.६३॥
kabandhā yuyudhurdevyā gṛhītaparamāyudhāḥ |
nanṛtuścāpare tatra yuddhe tūryalayāśritāḥ || 2.63||
अर्थ श्रेष्ठ आयुधे धारण केलेली धडेच (कबंधच) देवीशी युद्ध करू लागली; आणि काही इतर तेथे युद्धात वाद्यांच्या लयतालावर नाचू लागली.
कबन्धाश्छिन्नशिरसः खड्गशक्त्यृष्टिपाणयः ।
तिष्ठ तिष्ठेति भाषन्तो देवीमन्ये महासुराः ॥ २.६४॥
kabandhāśchinnaśirasaḥ khaḍgaśaktyṛṣṭipāṇayaḥ |
tiṣṭha tiṣṭheti bhāṣanto devīmanye mahāsurāḥ || 2.64||
अर्थ शिरे तुटलेली ती कबंधे हातांत तलवार, शक्ती आणि ऋष्टी (धारदार भाले) घेऊन, ‘थांब, थांब’ म्हणत देवीच्या दिशेने पुढे सरसावली — असे आणखीही अनेक महान असुर होते.
पातितै रथनागाश्वैरसुरैश्च वसुन्धरा ।
अगम्या साभवत्तत्र यत्राभूत् स महारणः ॥ २.६५॥
pātitai rathanāgāśvairasuraiśca vasundharā |
agamyā sābhavattatra yatrābhūt sa mahāraṇaḥ || 2.65||
अर्थ पडलेल्या रथ, हत्ती, घोडे आणि असुर यांनी ती भूमी, जेथे तो महासंग्राम झाला, चालण्याफिरण्यायोग्य राहिली नाही (अगम्य झाली).
शोणितौघा महानद्यः सद्यस्तत्र प्रसुस्रुवुः ।
मध्ये चासुरसैन्यस्य वारणासुरवाजिनाम् ॥ २.६६॥
śoṇitaughā mahānadyaḥ sadyastatra prasusruvuḥ |
madhye cāsurasainyasya vāraṇāsuravājinām || 2.66||
अर्थ असुरसेनेच्या मधोमध, हत्ती, असुर आणि घोडे यांच्या रक्ताने महानद्यांप्रमाणे रक्ताचे प्रवाह तेथे तत्काळ वाहू लागले.
क्षणेन तन्महासैन्यमसुराणां तथाम्बिका ।
निन्ये क्षयं यथा वह्निस्तृणदारुमहाचयम् ॥ २.६७॥
kṣaṇena tanmahāsainyamasurāṇāṃ tathāmbikā |
ninye kṣayaṃ yathā vahnistṛṇadārumahācayam || 2.67||
अर्थ जसा अग्नी गवत आणि लाकडांचा महान ढीग क्षणार्धात भस्म करतो, तसाच अंबिकेने असुरांच्या त्या विशाल सेनेचा क्षणमात्रात नाश केला.
स च सिंहो महानादमुत्सृजन् धुतकेसरः ।
शरीरेभ्योऽमरारीणामसूनिव विचिन्वति ॥ २.६८॥
sa ca siṃho mahānādamutsṛjan dhutakesaraḥ |
śarīrebhyo'marārīṇāmasūniva vicinvati || 2.68||
अर्थ आणि तो सिंह आपली आयाळ हलवत महान गर्जना करत राहिला, जणू देवशत्रू असुरांच्या शरीरांतून त्यांचे प्राण शोधून शोधून काढत होता.
देव्या गणैश्च तैस्तत्र कृतं युद्धं तथासुरैः ।
यथैषां तुतुषुर्देवाः पुष्पवृष्टिमुचो दिवि ॥ २.६९॥
devyā gaṇaiśca taistatra kṛtaṃ yuddhaṃ tathāsuraiḥ |
yathaiṣāṃ tutuṣurdevāḥ puṣpavṛṣṭimuco divi || 2.69||
अर्थ तेथे देवी आणि तिच्या गणांनी असुरांशी असे युद्ध केले की त्यामुळे प्रसन्न होऊन देव आकाशातून पुष्पवृष्टी करू लागले.
उवाच १, अर्धश्लोकाः ६८, श्लोकाः ६९, एवमादितः ॥ १७३॥
uvāca 1, ardhaślokāḥ 68, ślokāḥ 69, evamāditaḥ || 173||
अर्थ (ही अध्यायाच्या अखेरची श्लोकगणना आहे —) उवाच (वक्तासूचक ओळ) — १, अर्धश्लोक — ६८, पूर्ण श्लोक — ६९; अशा प्रकारे आरंभापासून आतापर्यंतची एकूण संख्या — १७३. ही पाठाची गणना दर्शवणारी संपादकीय ओळ आहे, कथेचा भाग नाही.
