॥ नारायणीस्तुतिर्नामैकादशोऽध्यायः ॥
|| nārāyaṇīstutirnāmaikādaśo'dhyāyaḥ ||
अर्थ हा अकरावा अध्याय आहे, ज्याचे नाव ‘नारायणी-स्तुती’ आहे. (हे अध्यायाचे शीर्षकसूचक मंगलवाक्य आहे.)
। ध्यानम् ।
ॐ बालरविद्युतिमिन्दुकिरीटां तुङ्गकुचां नयनत्रययुक्ताम् ।
स्मेरमुखीं वरदाङ्कुशपाशाभीतिकरां प्रभजे भुवनेशीम् ॥
| dhyānam |
oṃ bālaravidyutimindukirīṭāṃ tuṅgakucāṃ nayanatrayayuktām |
smeramukhīṃ varadāṅkuśapāśābhītikarāṃ prabhaje bhuvaneśīm ||
अर्थ ध्यान — मी त्या भुवनेश्वरीचे (त्रिलोकीच्या स्वामिनीचे) ध्यान करतो, जिची कांती बालसूर्यासारखी आहे, जी मस्तकावर चंद्राचा मुकुट धारण करते, जिचे स्तन उन्नत आहेत, जी तीन नेत्रांनी युक्त आहे, जिचे मुख स्मितयुक्त आहे, आणि जिच्या हातांत वरमुद्रा, अंकुश, पाश व अभयमुद्रा सुशोभित आहेत.
ॐ ऋषिरुवाच ॥ ११.१॥
oṃ ṛṣiruvāca || 11.1||
देव्या हते तत्र महासुरेन्द्रे
सेन्द्राः सुरा वह्निपुरोगमास्ताम् ।
कात्यायनीं तुष्टुवुरिष्टलाभाद्
विकाशिवक्त्राब्जविकाशिताशाः ॥ ११.२॥
devyā hate tatra mahāsurendre
sendrāḥ surā vahnipurogamāstām |
kātyāyanīṃ tuṣṭuvuriṣṭalābhād
vikāśivaktrābjavikāśitāśāḥ || 11.2||
अर्थ जेव्हा तेथे देवीकडून त्या महान असुरराजाचा (शुंभाचा) वध झाला, तेव्हा अभीष्टाच्या प्राप्तीने इंद्रासह तसेच अग्नी आदी प्रमुख देवांनी कात्यायनीची स्तुती केली; त्यांच्या प्रफुल्लित मुखकमलांनी दिशाही उल्हसित (प्रकाशित) झाल्या.
देवि प्रपन्नार्तिहरे प्रसीद
प्रसीद मातर्जगतोऽखिलस्य ।
प्रसीद विश्वेश्वरि पाहि विश्वं
त्वमीश्वरी देवि चराचरस्य ॥ ११.३॥
devi prapannārtihare prasīda
prasīda mātarjagato'khilasya |
prasīda viśveśvari pāhi viśvaṃ
tvamīśvarī devi carācarasya || 11.3||
अर्थ हे शरणागतांची पीडा हरणाऱ्या देवी! प्रसन्न हो. हे संपूर्ण जगताच्या माते! प्रसन्न हो. हे विश्वेश्वरी! प्रसन्न होऊन विश्वाचे रक्षण कर; हे देवी! तूच चराचर जगताची स्वामिनी आहेस.
आधारभूता जगतस्त्वमेका
महीस्वरूपेण यतः स्थितासि ।
अपां स्वरूपस्थितया त्वयैत-
दाप्यायते कृत्स्नमलङ्घ्यवीर्ये ॥ ११.४॥
ādhārabhūtā jagatastvamekā
mahīsvarūpeṇa yataḥ sthitāsi |
apāṃ svarūpasthitayā tvayaita-
dāpyāyate kṛtsnamalaṅghyavīrye || 11.4||
अर्थ तूच एकमात्र या जगताची आधारभूता आहेस, कारण पृथ्वीच्या रूपात तूच स्थित आहेस. हे अलंघ्य पराक्रमाच्या देवी! जलाच्या रूपात स्थित असलेल्या तुझ्याकडूनच हे संपूर्ण जगत तृप्त व पुष्ट होते.
त्वं वैष्णवीशक्तिरनन्तवीर्या
विश्वस्य बीजं परमासि माया ।
सम्मोहितं देवि समस्तमेतत्
त्वं वै प्रसन्ना भुवि मुक्तिहेतुः ॥ ११.५॥
tvaṃ vaiṣṇavīśaktiranantavīryā
viśvasya bījaṃ paramāsi māyā |
sammohitaṃ devi samastametat
tvaṃ vai prasannā bhuvi muktihetuḥ || 11.5||
अर्थ तू अनंत पराक्रमाची वैष्णवी शक्ती आहेस, तूच विश्वाच्या बीजस्वरूपा परा माया आहेस. हे देवी! तूच या समस्त जगताला मोहित करून ठेवले आहेस; आणि प्रसन्न झालीस की तूच या पृथ्वीवर मुक्तीचे कारण होतेस.
विद्याः समस्तास्तव देवि भेदाः
स्त्रियः समस्ताः सकला जगत्सु ।
त्वयैकया पूरितमम्बयैतत्
का ते स्तुतिः स्तव्यपरापरोक्तिः ॥ ११.६॥
vidyāḥ samastāstava devi bhedāḥ
striyaḥ samastāḥ sakalā jagatsu |
tvayaikayā pūritamambayaitat
kā te stutiḥ stavyaparāparoktiḥ || 11.6||
अर्थ हे देवी! समस्त विद्या तुझेच भेद (रूपे) आहेत, संसारातील संपूर्ण स्त्रियाही तुझ्याच मूर्ती आहेत. हे माते! एकट्या तूच या संपूर्ण जगताला व्यापून ठेवले आहेस. तुझी स्तुती काय असू शकेल? तू तर स्तुतीयोग्य परा तसेच अपरा वाणीच्याही पलीकडे आहेस.
सर्वभूता यदा देवी भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी ।
त्वं स्तुता स्तुतये का वा भवन्तु परमोक्तयः ॥ ११.७॥
sarvabhūtā yadā devī bhuktimuktipradāyinī |
tvaṃ stutā stutaye kā vā bhavantu paramoktayaḥ || 11.7||
अर्थ जेव्हा तू समस्त प्राण्यांच्या रूपात स्थित, भोग तसेच मोक्ष देणारी देवी आहेस, तेव्हा तुझी स्तुती (आमच्या शब्दांनी) कशी होऊ शकेल? तुझ्या स्तुतीसाठी उत्तमाहून उत्तम वाणीसुद्धा पुरेशी ठरेल काय?
सर्वस्य बुद्धिरूपेण जनस्य हृदि संस्थिते ।
स्वर्गापवर्गदे देवि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ ११.८॥
sarvasya buddhirūpeṇa janasya hṛdi saṃsthite |
svargāpavargade devi nārāyaṇi namo'stu te || 11.8||
अर्थ हे देवी! तू समस्त प्राण्यांच्या हृदयात बुद्धीच्या रूपात विराजमान आहेस. हे स्वर्ग तसेच मोक्ष देणाऱ्या नारायणी! तुला नमस्कार असो.
कलाकाष्ठादिरूपेण परिणामप्रदायिनि ।
विश्वस्योपरतौ शक्ते नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ ११.९॥
kalākāṣṭhādirūpeṇa pariṇāmapradāyini |
viśvasyoparatau śakte nārāyaṇi namo'stu te || 11.9||
अर्थ हे देवी! तू कला, काष्ठा आदी (काळाच्या अंशांच्या) रूपांनी जगतात परिवर्तन घडवणारी आहेस. हे विश्वाच्या प्रलयात (संहारात) समर्थ शक्तिस्वरूपा नारायणी! तुला नमस्कार असो.
सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके ।
शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ ११.१०॥
sarvamaṅgalamāṅgalye śive sarvārthasādhike |
śaraṇye tryambake gauri nārāyaṇi namo'stu te || 11.10||
अर्थ हे संपूर्ण मंगलांचीही मंगलमयी, हे कल्याणस्वरूपा शिवे! हे समस्त पुरुषार्थ (मनोरथ) सिद्ध करणाऱ्या, हे शरण देणाऱ्या, हे त्रिनयना गौरी! हे नारायणी! तुला नमस्कार असो.
सृष्टिस्थितिविनाशानां शक्तिभूते सनातनि ।
गुणाश्रये गुणमये नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ ११.११॥
sṛṣṭisthitivināśānāṃ śaktibhūte sanātani |
guṇāśraye guṇamaye nārāyaṇi namo'stu te || 11.11||
अर्थ हे सृष्टी, स्थिती (पालन) आणि संहार यांच्या शक्तिस्वरूपा सनातनी देवी! हे (सत्त्व-रज-तम) गुणांची आश्रयभूता तसेच गुणमयी नारायणी! तुला नमस्कार असो.
शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणे ।
सर्वस्यार्तिहरे देवि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ ११.१२॥
śaraṇāgatadīnārtaparitrāṇaparāyaṇe |
sarvasyārtihare devi nārāyaṇi namo'stu te || 11.12||
अर्थ हे शरणी आलेल्या दीन तसेच पीडित जनांच्या रक्षणात तत्पर राहणाऱ्या, हे सर्वांची पीडा हरणाऱ्या देवी नारायणी! तुला नमस्कार असो.
हंसयुक्तविमानस्थे ब्रह्माणीरूपधारिणि ।
कौशाम्भःक्षरिके देवि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ ११.१३॥
haṃsayuktavimānasthe brahmāṇīrūpadhāriṇi |
kauśāmbhaḥkṣarike devi nārāyaṇi namo'stu te || 11.13||
अर्थ हे हंस जुंपलेल्या विमानावर विराजमान, ब्रह्माणीचे रूप धारण करणाऱ्या देवी! हे कुशमिश्रित जल शिंपडणाऱ्या नारायणी! तुला नमस्कार असो.
त्रिशूलचन्द्राहिधरे महावृषभवाहिनि ।
माहेश्वरीस्वरूपेण नारायणि नमोऽस्तुते ॥ ११.१४॥
triśūlacandrāhidhare mahāvṛṣabhavāhini |
māheśvarīsvarūpeṇa nārāyaṇi namo'stute || 11.14||
अर्थ हे त्रिशूळ, चंद्र आणि सर्प धारण करणाऱ्या, महान वृषभावर (बैलावर) स्वारी करणाऱ्या देवी! माहेश्वरी रूपाने विराजमान नारायणी! तुला नमस्कार असो.
मयूरकुक्कुटवृते महाशक्तिधरेऽनघे ।
कौमारीरूपसंस्थाने नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ ११.१५॥
mayūrakukkuṭavṛte mahāśaktidhare'naghe |
kaumārīrūpasaṃsthāne nārāyaṇi namo'stu te || 11.15||
अर्थ हे मयूर आणि कोंबड्याने वेढलेल्या, महान शक्ती (आयुध) धारण करणाऱ्या, निष्पाप (अनघ) देवी! हे कौमारी रूपात स्थित नारायणी! तुला नमस्कार असो.
शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गगृहीतपरमायुधे ।
प्रसीद वैष्णवीरूपे नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ ११.१६॥
śaṅkhacakragadāśārṅgagṛhītaparamāyudhe |
prasīda vaiṣṇavīrūpe nārāyaṇi namo'stu te || 11.16||
अर्थ हे शंख, चक्र, गदा आणि शार्ङ्ग धनुष्य या उत्तम आयुधांना धारण करणाऱ्या देवी! प्रसन्न हो. हे वैष्णवी रूपाच्या नारायणी! तुला नमस्कार असो.
गृहीतोग्रमहाचक्रे दंष्ट्रोद्धृतवसुन्धरे ।
वराहरूपिणि शिवे नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ ११.१७॥
gṛhītogramahācakre daṃṣṭroddhṛtavasundhare |
varāharūpiṇi śive nārāyaṇi namo'stu te || 11.17||
अर्थ हे भयंकर महान चक्र धारण करणाऱ्या, आपल्या सुळ्यावर (दंष्ट्रेवर) पृथ्वीला धारण करून वर उचलणाऱ्या, कल्याणमयी वाराहरूपिणी देवी! नारायणी! तुला नमस्कार असो.
नृसिंहरूपेणोग्रेण हन्तुं दैत्यान् कृतोद्यमे ।
त्रैलोक्यत्राणसहिते नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ ११.१८॥
nṛsiṃharūpeṇogreṇa hantuṃ daityān kṛtodyame |
trailokyatrāṇasahite nārāyaṇi namo'stu te || 11.18||
अर्थ हे उग्र नृसिंहरूप धारण करून दैत्यांचा वध करण्यास उद्युक्त झालेल्या देवी! हे त्रिलोकीच्या रक्षणात तत्पर नारायणी! तुला नमस्कार असो.
किरीटिनि महावज्रे सहस्रनयनोज्ज्वले ।
वृत्रप्राणहरे चैन्द्रि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ ११.१९॥
kirīṭini mahāvajre sahasranayanojjvale |
vṛtraprāṇahare caindri nārāyaṇi namo'stu te || 11.19||
अर्थ हे मुकुट धारण करणाऱ्या, महान वज्र (आयुध) असलेल्या, सहस्र नेत्रांनी देदीप्यमान, वृत्रासुराचे प्राण हरणाऱ्या ऐंद्री (इंद्रशक्ती) रूप नारायणी! तुला नमस्कार असो.
शिवदूतीस्वरूपेण हतदैत्यमहाबले ।
घोररूपे महारावे नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ ११.२०॥
śivadūtīsvarūpeṇa hatadaityamahābale |
ghorarūpe mahārāve nārāyaṇi namo'stu te || 11.20||
अर्थ हे शिवदूती रूपाने दैत्यांच्या महान बलाचा नाश करणाऱ्या, भयंकर रूपाच्या तसेच महान गर्जना करणाऱ्या देवी नारायणी! तुला नमस्कार असो.
दंष्ट्राकरालवदने शिरोमालाविभूषणे ।
चामुण्डे मुण्डमथने नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ ११.२१॥
daṃṣṭrākarālavadane śiromālāvibhūṣaṇe |
cāmuṇḍe muṇḍamathane nārāyaṇi namo'stu te || 11.21||
अर्थ हे सुळ्यांमुळे (दंष्ट्रांमुळे) भयंकर मुख असलेल्या, मुंडांच्या माळेने विभूषित, मुंडाचे मर्दन करणाऱ्या चामुंडा देवी नारायणी! तुला नमस्कार असो.
लक्ष्मि लज्जे महाविद्ये श्रद्धे पुष्टि स्वधे ध्रुवे ।
महारात्रि महामाये नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ ११.२२॥
lakṣmi lajje mahāvidye śraddhe puṣṭi svadhe dhruve |
mahārātri mahāmāye nārāyaṇi namo'stu te || 11.22||
अर्थ हे लक्ष्मी! हे लज्जे! हे महाविद्ये! हे श्रद्धे! हे पुष्टी! हे स्वधे! हे ध्रुवे (अचले)! हे महारात्री! हे महामाये! हे नारायणी! तुला नमस्कार असो.
मेधे सरस्वति वरे भूति बाभ्रवि तामसि ।
नियते त्वं प्रसीदेशे नारायणि नमोऽस्तुते ॥ ११.२३॥
medhe sarasvati vare bhūti bābhravi tāmasi |
niyate tvaṃ prasīdeśe nārāyaṇi namo'stute || 11.23||
अर्थ हे मेधे! हे सरस्वती! हे श्रेष्ठे (वरे)! हे भूती! हे बाभ्रवी! हे तामसी! हे नियते! हे ईश्वरी! तू प्रसन्न हो. हे नारायणी! तुला नमस्कार असो.
सर्वस्वरूपे सर्वेशे सर्वशक्तिसमन्विते ।
भयेभ्यस्त्राहि नो देवि दुर्गे देवि नमोऽस्तु ते ॥ ११.२४॥
sarvasvarūpe sarveśe sarvaśaktisamanvite |
bhayebhyastrāhi no devi durge devi namo'stu te || 11.24||
अर्थ हे सर्वस्वरूपा, सर्वेश्वरी, समस्त शक्तींनी संपन्न देवी! तू आम्हाला सर्व भयांपासून वाचव. हे देवी दुर्गे! तुला नमस्कार असो.
एतत्ते वदनं सौम्यं लोचनत्रयभूषितम् ।
पातु नः सर्वभूतेभ्यः कात्यायनि नमोऽस्तु ते ॥ ११.२५॥
etatte vadanaṃ saumyaṃ locanatrayabhūṣitam |
pātu naḥ sarvabhūtebhyaḥ kātyāyani namo'stu te || 11.25||
अर्थ तुझे हे सौम्य मुख, जे तीन नेत्रांनी सुशोभित आहे, समस्त प्राण्यांच्या (भयापासून) आमचे रक्षण करो. हे कात्यायनी! तुला नमस्कार असो.
ज्वालाकरालमत्युग्रमशेषासुरसूदनम् ।
त्रिशूलं पातु नो भीतेर्भद्रकालि नमोऽस्तु ते ॥ ११.२६॥
jvālākarālamatyugramaśeṣāsurasūdanam |
triśūlaṃ pātu no bhīterbhadrakāli namo'stu te || 11.26||
अर्थ जो त्रिशूळ आपल्या ज्वाळांनी विक्राळ, अत्यंत उग्र आणि समस्त असुरांचा संहार करणारा आहे, तो आम्हाला भयापासून वाचवो. हे भद्रकाली! तुला नमस्कार असो.
हिनस्ति दैत्यतेजांसि स्वनेनापूर्य या जगत् ।
सा घण्टा पातु नो देवि पापेभ्यो नः सुतानिव ॥ ११.२७॥
hinasti daityatejāṃsi svanenāpūrya yā jagat |
sā ghaṇṭā pātu no devi pāpebhyo naḥ sutāniva || 11.27||
अर्थ जी घंटा आपल्या ध्वनीने संपूर्ण जगताला व्यापून दैत्यांच्या तेजाचा (बलाचा) नाश करते, ती घंटा, हे देवी! जशी माता आपल्या पुत्रांचे रक्षण करते, तसेच आम्हाला पापांपासून वाचवो.
असुरासृग्वसापङ्कचर्चितस्ते करोज्ज्वलः ।
शुभाय खड्गो भवतु चण्डिके त्वां नता वयम् ॥ ११.२८॥
asurāsṛgvasāpaṅkacarcitaste karojjvalaḥ |
śubhāya khaḍgo bhavatu caṇḍike tvāṃ natā vayam || 11.28||
अर्थ हे चंडिके! असुरांच्या रक्त व चरबीच्या चिखलाने माखलेले, तुझ्या हातात चमकणारे खड्ग आमच्या कल्याणासाठी होवो. आम्ही तुला नमस्कार करतो.
रोगानशेषानपहंसि तुष्टा
रुष्टा तु कामान् सकलानभीष्टान् ।
त्वामाश्रितानां न विपन्नराणां
त्वामाश्रिता ह्याश्रयतां प्रयान्ति ॥ ११.२९॥
rogānaśeṣānapahaṃsi tuṣṭā
ruṣṭā tu kāmān sakalānabhīṣṭān |
tvāmāśritānāṃ na vipannarāṇāṃ
tvāmāśritā hyāśrayatāṃ prayānti || 11.29||
अर्थ प्रसन्न झालीस की तू समस्त रोग नष्ट करतेस आणि रुष्ट झालीस की सर्व अभीष्ट (इच्छित) कामना विफल करतेस. जे लोक तुझ्या शरणी येतात, त्यांच्यावर कोणतीही विपत्ती येत नाही; उलट तुझे शरणागत मनुष्य स्वतःच (इतरांसाठी) आश्रयस्वरूप होतात.
एतत्कृतं यत्कदनं त्वयाद्य
धर्मद्विषां देवि महासुराणाम् ।
रूपैरनेकैर्बहुधात्ममूर्तिं
कृत्वाम्बिके तत्प्रकरोति कान्या ॥ ११.३०॥
etatkṛtaṃ yatkadanaṃ tvayādya
dharmadviṣāṃ devi mahāsurāṇām |
rūpairanekairbahudhātmamūrtiṃ
kṛtvāmbike tatprakaroti kānyā || 11.30||
अर्थ हे देवी! धर्माचा द्वेष करणाऱ्या महान असुरांचा जो हा संहार आज तू केलास, हे अंबिके! आपले एकच स्वरूप अनेक रूपांत अनेक प्रकारे प्रकट करून — असे कार्य तुझ्याखेरीज दुसरे कोण करू शकेल?
विद्यासु शास्त्रेषु विवेकदीपे-
ष्वाद्येषु वाक्येषु च का त्वदन्या ।
ममत्वगर्तेऽतिमहान्धकारे
विभ्रामयत्येतदतीव विश्वम् ॥ ११.३१॥
vidyāsu śāstreṣu vivekadīpe-
ṣvādyeṣu vākyeṣu ca kā tvadanyā |
mamatvagarte'timahāndhakāre
vibhrāmayatyetadatīva viśvam || 11.31||
अर्थ विद्यांमध्ये, शास्त्रांमध्ये, विवेकरूपी दीपकांमध्ये तसेच आदी (वेद) वाक्यांमध्ये तुझ्याखेरीज दुसरे कोण आहे? (सर्वत्र तूच आहेस.) तरीही तूच या समस्त विश्वाला ममतेच्या खड्ड्यारूपी अत्यंत गहन अंधकारात भटकवत राहतेस.
रक्षांसि यत्रोग्रविषाश्च नागा
यत्रारयो दस्युबलानि यत्र ।
दावानलो यत्र तथाब्धिमध्ये
तत्र स्थिता त्वं परिपासि विश्वम् ॥ ११.३२॥
rakṣāṃsi yatrograviṣāśca nāgā
yatrārayo dasyubalāni yatra |
dāvānalo yatra tathābdhimadhye
tatra sthitā tvaṃ paripāsi viśvam || 11.32||
अर्थ जेथे राक्षस आहेत, जेथे उग्र विषाचे सर्प आहेत, जेथे शत्रू आणि दस्यूंच्या (लुटारूंच्या) सेना आहेत, जेथे दावानल (वणवा) आहे, आणि जेथे समुद्राच्या मध्ये (संकट) आहे — तेथेही स्थित होऊन तूच संपूर्ण विश्वाचे रक्षण करतेस.
विश्वेश्वरि त्वं परिपासि विश्वं
विश्वात्मिका धारयसीह विश्वम् ।
विश्वेशवन्द्या भवती भवन्ति
विश्वाश्रया ये त्वयि भक्तिनम्राः ॥ ११.३३॥
viśveśvari tvaṃ paripāsi viśvaṃ
viśvātmikā dhārayasīha viśvam |
viśveśavandyā bhavatī bhavanti
viśvāśrayā ye tvayi bhaktinamrāḥ || 11.33||
अर्थ हे विश्वेश्वरी! तूच विश्वाचे पालन करतेस; विश्वस्वरूपा होऊन तूच येथे विश्वाला धारण करतेस. तू विश्वाच्या स्वामींकडूनही (जगदीश्वराकडूनही) वंदनीय आहेस; आणि जे भक्तिपूर्वक तुझ्यापुढे नत होतात, ते स्वतः समस्त विश्वाचे आश्रयभूत होतात.
देवि प्रसीद परिपालय नोऽरिभीते-
र्नित्यं यथासुरवधादधुनैव सद्यः ।
पापानि सर्वजगतां प्रशमं नयाशु
उत्पातपाकजनितांश्च महोपसर्गान् ॥ ११.३४॥
devi prasīda paripālaya no'ribhīte-
rnityaṃ yathāsuravadhādadhunaiva sadyaḥ |
pāpāni sarvajagatāṃ praśamaṃ nayāśu
utpātapākajanitāṃśca mahopasargān || 11.34||
अर्थ हे देवी! प्रसन्न हो. जशी आत्ता याच क्षणी असुरांचा वध करून तू आमचे रक्षण केलेस, तशीच सदा आम्हाला शत्रूंच्या भयापासून वाचव. समस्त लोकांची पापे तसेच उत्पातांच्या परिपाकातून उत्पन्न होणारे महान उपद्रव (विपत्ती) त्वरित शांत कर.
प्रणतानां प्रसीद त्वं देवि विश्वार्तिहारिणि ।
त्रैलोक्यवासिनामीड्ये लोकानां वरदा भव ॥ ११.३५॥
praṇatānāṃ prasīda tvaṃ devi viśvārtihāriṇi |
trailokyavāsināmīḍye lokānāṃ varadā bhava || 11.35||
अर्थ हे विश्वाची पीडा हरणाऱ्या देवी! आम्हा प्रणत जनांवर प्रसन्न हो. हे त्रिलोकवासीयांकडून स्तुतीस पात्र देवी! समस्त लोकांना वर देणारी हो.
देव्युवाच ॥ ११.३६॥
devyuvāca || 11.36||
वरदाहं सुरगणा वरं यन्मनसेच्छथ ।
तं वृणुध्वं प्रयच्छामि जगतामुपकारकम् ॥ ११.३७॥
varadāhaṃ suragaṇā varaṃ yanmanasecchatha |
taṃ vṛṇudhvaṃ prayacchāmi jagatāmupakārakam || 11.37||
अर्थ हे देवगणहो! मी वर देणारी आहे. तुम्ही मनात ज्या वराची इच्छा करता, तो मागून घ्या; मी तो प्रदान करीन — जो जगतावर उपकार करणारा असेल.
देवा ऊचुः ॥ ११.३८॥
devā ūcuḥ || 11.38||
सर्वाबाधाप्रशमनं त्रैलोक्यस्याखिलेश्वरि ।
एवमेव त्वया कार्यमस्मद्वैरिविनाशनम् ॥ ११.३९॥
sarvābādhāpraśamanaṃ trailokyasyākhileśvari |
evameva tvayā kāryamasmadvairivināśanam || 11.39||
अर्थ हे अखिलेश्वरी! याच प्रकारे तू त्रिलोकीच्या समस्त बाधांचे शमन तसेच आमच्या शत्रूंचा विनाश (सदा) करत राहा — हीच (आमची अभिलाषा) आहे.
देव्युवाच ॥ ११.४०॥
devyuvāca || 11.40||
वैवस्वतेऽन्तरे प्राप्ते अष्टाविंशतिमे युगे ।
शुम्भो निशुम्भश्चैवान्यावुत्पत्स्येते महासुरौ ॥ ११.४१॥
vaivasvate'ntare prāpte aṣṭāviṃśatime yuge |
śumbho niśumbhaścaivānyāvutpatsyete mahāsurau || 11.41||
अर्थ वैवस्वत मन्वंतर प्राप्त झाल्यावर, अठ्ठाविसाव्या युगात शुंभ आणि निशुंभ नावाचे दुसरे दोन महान असुर उत्पन्न होतील.
नन्दगोपगृहे जाता यशोदागर्भसम्भवा ।
ततस्तौ नाशयिष्यामि विन्ध्याचलनिवासिनी ॥ ११.४२॥
nandagopagṛhe jātā yaśodāgarbhasambhavā |
tatastau nāśayiṣyāmi vindhyācalanivāsinī || 11.42||
अर्थ तेव्हा मी नंदगोपाच्या घरी यशोदेच्या गर्भातून जन्म घेऊन, विंध्याचलावर निवास करत, त्या दोघांचा (असुरांचा) नाश करीन.
पुनरप्यतिरौद्रेण रूपेण पृथिवीतले ।
अवतीर्य हनिष्यामि वैप्रचित्तांश्च दानवान् ॥ ११.४३॥
punarapyatiraudreṇa rūpeṇa pṛthivītale |
avatīrya haniṣyāmi vaipracittāṃśca dānavān || 11.43||
अर्थ तरीही, अत्यंत भयंकर रूप धारण करून पृथ्वीवर अवतीर्ण होऊन मी विप्रचित्तीच्या वंशात जन्मलेल्या दानवांचा (वैप्रचित्तांचा) वध करीन.
भक्षयन्त्याश्च तानुग्रान् वैप्रचित्तान् महासुरान् ।
रक्ता दन्ता भविष्यन्ति दाडिमीकुसुमोपमाः ॥ ११.४४॥
bhakṣayantyāśca tānugrān vaipracittān mahāsurān |
raktā dantā bhaviṣyanti dāḍimīkusumopamāḥ || 11.44||
अर्थ त्या उग्र वैप्रचित्त महासुरांचे भक्षण करताना माझे दात डाळिंबाच्या फुलांसारखे लाल होतील.
ततो मां देवताः स्वर्गे मर्त्यलोके च मानवाः ।
स्तुवन्तो व्याहरिष्यन्ति सततं रक्तदन्तिकाम् ॥ ११.४५॥
tato māṃ devatāḥ svarge martyaloke ca mānavāḥ |
stuvanto vyāhariṣyanti satataṃ raktadantikām || 11.45||
अर्थ तेव्हा स्वर्गात देव आणि मृत्युलोकात मनुष्य निरंतर स्तुती करत मला ‘रक्तदंतिका’ म्हणून संबोधतील.
भूयश्च शतवार्षिक्यामनावृष्ट्यामनम्भसि ।
मुनिभिः संस्मृता भूमौ सम्भविष्याम्ययोनिजा ॥ ११.४६॥
bhūyaśca śatavārṣikyāmanāvṛṣṭyāmanambhasi |
munibhiḥ saṃsmṛtā bhūmau sambhaviṣyāmyayonijā || 11.46||
अर्थ मग, जेव्हा शंभर वर्षे पाऊस न पडल्यामुळे जलरहित अनावृष्टी (दुष्काळ) पडेल, तेव्हा मुनींनी स्मरण केल्यावर मी पृथ्वीवर अयोनिजा (गर्भाविना) प्रकट होईन.
ततः शतेन नेत्राणां निरीक्षिष्याम्यहं मुनीन् ।
कीर्तयिष्यन्ति मनुजाः शताक्षीमिति मां ततः ॥ ११.४७॥
tataḥ śatena netrāṇāṃ nirīkṣiṣyāmyahaṃ munīn |
kīrtayiṣyanti manujāḥ śatākṣīmiti māṃ tataḥ || 11.47||
अर्थ त्या वेळी मी शंभर नेत्रांनी मुनींना पाहीन; म्हणून मनुष्य तेव्हा मला ‘शताक्षी’ (शंभर नेत्रांची) म्हणून कीर्तन करतील.
ततोऽहमखिलं लोकमात्मदेहसमुद्भवैः ।
भरिष्यामि सुराः शाकैरावृष्टेः प्राणधारकैः ॥ ११.४८॥
tato'hamakhilaṃ lokamātmadehasamudbhavaiḥ |
bhariṣyāmi surāḥ śākairāvṛṣṭeḥ prāṇadhārakaiḥ || 11.48||
अर्थ हे देवगणहो! तेव्हा मी पाऊस पडेपर्यंत माझ्याच शरीरातून उत्पन्न झालेल्या, प्राण धारण करणाऱ्या (जीवनदायी) शाकांनी (भाज्यांनी) संपूर्ण जगताचे पालनपोषण करीन.
शाकम्भरीति विख्यातिं तदा यास्याम्यहं भुवि ।
तत्रैव च वधिष्यामि दुर्गमाख्यं महासुरम् ॥ ११.४९॥
śākambharīti vikhyātiṃ tadā yāsyāmyahaṃ bhuvi |
tatraiva ca vadhiṣyāmi durgamākhyaṃ mahāsuram || 11.49||
अर्थ तेव्हा मी पृथ्वीवर ‘शाकंभरी’ या नावाने विख्यात होईन; आणि तेथेच दुर्गम नावाच्या महासुराचा वध करीन.
दुर्गादेवीति विख्यातं तन्मे नाम भविष्यति ।
पुनश्चाहं यदा भीमं रूपं कृत्वा हिमाचले ॥ ११.५०॥
durgādevīti vikhyātaṃ tanme nāma bhaviṣyati |
punaścāhaṃ yadā bhīmaṃ rūpaṃ kṛtvā himācale || 11.50||
अर्थ (दुर्गमाचा वध केल्यामुळे) माझे ते नाव ‘दुर्गादेवी’ म्हणून प्रसिद्ध होईल. आणि मग, जेव्हा मी हिमालय पर्वतावर भयंकर रूप धारण करून —
रक्षांसि भक्षयिष्यामि मुनीनां त्राणकारणात् ।
तदा मां मुनयः सर्वे स्तोष्यन्त्यानम्रमूर्तयः ॥ ११.५१॥
rakṣāṃsi bhakṣayiṣyāmi munīnāṃ trāṇakāraṇāt |
tadā māṃ munayaḥ sarve stoṣyantyānamramūrtayaḥ || 11.51||
अर्थ — मुनींच्या रक्षणासाठी राक्षसांचे भक्षण करीन, तेव्हा संपूर्ण मुनी नतमस्तक होऊन माझी स्तुती करतील.
भीमादेवीति विख्यातं तन्मे नाम भविष्यति ।
यदारुणाख्यस्त्रैलोक्ये महाबाधां करिष्यति ॥ ११.५२॥
bhīmādevīti vikhyātaṃ tanme nāma bhaviṣyati |
yadāruṇākhyastrailokye mahābādhāṃ kariṣyati || 11.52||
अर्थ तेव्हा माझे ते नाव ‘भीमादेवी’ म्हणून प्रसिद्ध होईल. आणि जेव्हा अरुण नावाचा (असुर) त्रिलोकीत महान बाधा (उपद्रव) उत्पन्न करेल —
तदाहं भ्रामरं रूपं कृत्वासङ्ख्येयषट्पदम् ।
त्रैलोक्यस्य हितार्थाय वधिष्यामि महासुरम् ॥ ११.५३॥
tadāhaṃ bhrāmaraṃ rūpaṃ kṛtvāsaṅkhyeyaṣaṭpadam |
trailokyasya hitārthāya vadhiṣyāmi mahāsuram || 11.53||
अर्थ — तेव्हा मी असंख्य भ्रमरांनी (मधमाश्यांनी) युक्त भ्रामरी रूप धारण करून, त्रिलोकीच्या हितासाठी त्या महासुराचा वध करीन.
भ्रामरीति च मां लोकास्तदा स्तोष्यन्ति सर्वतः ।
इत्थं यदा यदा बाधा दानवोत्था भविष्यति ॥ ११.५४॥
bhrāmarīti ca māṃ lokāstadā stoṣyanti sarvataḥ |
itthaṃ yadā yadā bādhā dānavotthā bhaviṣyati || 11.54||
अर्थ तेव्हा सर्वत्र लोक मला ‘भ्रामरी’ म्हणून स्तवतील. अशा प्रकारे जेव्हा जेव्हा दानवांपासून उत्पन्न बाधा (संकट) उभी राहील —
तदा तदावतीर्याहं करिष्याम्यरिसङ्क्षयम् ॥ ११.५५॥
tadā tadāvatīryāhaṃ kariṣyāmyarisaṅkṣayam || 11.55||
अर्थ — तेव्हा तेव्हा मी अवतार घेऊन शत्रूंचा संहार करीन.
नारायणीस्तुतिर्नामैकादशोऽध्यायः ॥ ११॥
nārāyaṇīstutirnāmaikādaśo'dhyāyaḥ || 11||
अर्थ अशा प्रकारे ‘नारायणी-स्तुती’ नामक अकरावा अध्याय समाप्त झाला. (हे अध्यायसमाप्तीचे पुष्पिकावाक्य आहे.)
उवाच ४, अर्धश्लोकः १, श्लोकाः ५०, एवमादितः ॥ ६३०॥
uvāca 4, ardhaślokaḥ 1, ślokāḥ 50, evamāditaḥ || 630||
अर्थ (या अध्यायात) कथनसूचक ‘उवाच’ (अर्धश्लोक) चार, अर्धश्लोक एक, तसेच पूर्ण श्लोक पन्नास आहेत; अशा प्रकारे आरंभापासून (एकूण संख्या) सहाशे तीस होते. (हे श्लोकगणनेचे सूचक शास्त्रीय कथन आहे.)
