। ध्यानम् ।
ॐ उत्तप्तहेमरुचिरां रविचन्द्रवह्नि-
नेत्रां धनुश्शरयुताङ्कुशपाशशूलम् ।
रम्यैर्भुजैश्च दधतीं शिवशक्तिरूपां
कामेश्वरीं हृदि भजामि धृतेन्दुलेखाम् ॥
| dhyānam |
oṃ uttaptahemarucirāṃ ravicandravahni-
netrāṃ dhanuśśarayutāṅkuśapāśaśūlam |
ramyairbhujaiśca dadhatīṃ śivaśaktirūpāṃ
kāmeśvarīṃ hṛdi bhajāmi dhṛtendulekhām ||
अर्थ ध्यानश्लोक — यात देवी कामेश्वरीचे ध्यान आहे. जी तापवलेल्या सुवर्णासारखी कांतिमती आहे, जिचे तीन नेत्र सूर्य, चंद्र आणि अग्नी आहेत, जी आपल्या सुंदर भुजांत धनुष्य, बाण, अंकुश, पाश आणि शूळ धारण करते, जी शिवशक्तिस्वरूपा आहे तसेच मस्तकावर चंद्रकला धारण करते — अशा देवी कामेश्वरीचे मी हृदयात भजन करतो.
ॐ ऋषिरुवाच ॥ १०.१॥
oṃ ṛṣiruvāca || 10.1||
अर्थ ऋषी (मार्कंडेय) म्हणाले —
निशुम्भं निहतं दृष्ट्वा भ्रातरं प्राणसम्मितम् ।
हन्यमानं बलं चैव शुम्भः क्रुद्धोऽब्रवीद्वचः ॥ १०.२॥
niśumbhaṃ nihataṃ dṛṣṭvā bhrātaraṃ prāṇasammitam |
hanyamānaṃ balaṃ caiva śumbhaḥ kruddho'bravīdvacaḥ || 10.2||
अर्थ आपल्या प्राणांसारखा प्रिय भाऊ निशुंभ मारला गेला आणि सेनाही नष्ट होताना पाहून शुंभ क्रोधाने भरून हे वचन बोलला —
बलावलेपदुष्टे त्वं मा दुर्गे गर्वमावह ।
अन्यासां बलमाश्रित्य युद्ध्यसे चातिमानिनी ॥ १०.३॥
balāvalepaduṣṭe tvaṃ mā durge garvamāvaha |
anyāsāṃ balamāśritya yuddhyase cātimāninī || 10.3||
अर्थ अरे बलाच्या घमेंडीने दुष्ट झालेल्या दुर्गे! तू अभिमान बाळगू नकोस. अत्यंत अभिमानी असूनही तू तर दुसऱ्यांच्या (शक्तींच्या) बलाचा आधार घेऊन लढत आहेस.
देव्युवाच ॥ १०.४॥
devyuvāca || 10.4||
एकैवाहं जगत्यत्र द्वितीया का ममापरा ।
पश्यैता दुष्ट मय्येव विशन्त्यो मद्विभूतयः ॥ १०.५॥
ekaivāhaṃ jagatyatra dvitīyā kā mamāparā |
paśyaitā duṣṭa mayyeva viśantyo madvibhūtayaḥ || 10.5||
अर्थ या जगात मीच एकटी आहे; माझ्याखेरीज दुसरी कोण आहे? रे दुष्टा! पाहा, या सर्व तर माझ्याच विभूती आहेत, ज्या माझ्यातच सामावत आहेत.
ततः समस्तास्ता देव्यो ब्रह्माणीप्रमुखा लयम् ।
तस्या देव्यास्तनौ जग्मुरेकैवासीत्तदाम्बिका ॥ १०.६॥
tataḥ samastāstā devyo brahmāṇīpramukhā layam |
tasyā devyāstanau jagmurekaivāsīttadāmbikā || 10.6||
अर्थ तेव्हा ब्रह्माणी आदी त्या समस्त देवी (मातृगण) त्या देवीच्या शरीरात लीन झाल्या; त्या वेळी केवळ एकच अंबिका शिल्लक राहिली.
देव्युवाच ॥ १०.७॥
devyuvāca || 10.7||
अहं विभूत्या बहुभिरिह रूपैर्यदास्थिता ।
तत्संहृतं मयैकैव तिष्ठाम्याजौ स्थिरो भव ॥ १०.८॥
ahaṃ vibhūtyā bahubhiriha rūpairyadāsthitā |
tatsaṃhṛtaṃ mayaikaiva tiṣṭhāmyājau sthiro bhava || 10.8||
अर्थ मी आपल्या विभूतीने येथे जी अनेक रूपांत स्थित होते, त्यांना मी आपल्यात सामावून घेतले आहे; आता मी एकटीच उभी आहे. तू युद्धात ठाम राहून स्थिर हो.
ऋषिरुवाच ॥ १०.९॥
ṛṣiruvāca || 10.9||
ततः प्रववृते युद्धं देव्याः शुम्भस्य चोभयोः ।
पश्यतां सर्वदेवानामसुराणां च दारुणम् ॥ १०.१०॥
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ devyāḥ śumbhasya cobhayoḥ |
paśyatāṃ sarvadevānāmasurāṇāṃ ca dāruṇam || 10.10||
अर्थ यानंतर समस्त देव आणि असुर पाहत असतानाच देवी आणि शुंभ — या दोघांमध्ये घोर युद्ध पेटले.
शरवर्षैः शितैः शस्त्रैस्तथा चास्त्रैः सुदारुणैः ।
तयोर्युद्धमभूद्भूयः सर्वलोकभयङ्करम् ॥ १०.११॥
śaravarṣaiḥ śitaiḥ śastraistathā cāstraiḥ sudāruṇaiḥ |
tayoryuddhamabhūdbhūyaḥ sarvalokabhayaṅkaram || 10.11||
अर्थ तीक्ष्ण बाणांची वृष्टी, धारदार शस्त्रे तसेच अत्यंत भयंकर अस्त्रे यांनी त्या दोघांचे, समस्त लोकांना भयभीत करणारे युद्ध पुन्हा होऊ लागले.
दिव्यान्यस्त्राणि शतशो मुमुचे यान्यथाम्बिका ।
बभञ्ज तानि दैत्येन्द्रस्तत्प्रतीघातकर्तृभिः ॥ १०.१२॥
divyānyastrāṇi śataśo mumuce yānyathāmbikā |
babhañja tāni daityendrastatpratīghātakartṛbhiḥ || 10.12||
अर्थ अंबिकेने जी शेकडो दिव्य अस्त्रे सोडली, ती दैत्यराजाने (शुंभाने) त्यांचे निवारण करणाऱ्या प्रति-अस्त्रांनी तोडून टाकली.
मुक्तानि तेन चास्त्राणि दिव्यानि परमेश्वरी ।
बभञ्ज लीलयैवोग्रहुङ्कारोच्चारणादिभिः ॥ १०.१३॥
muktāni tena cāstrāṇi divyāni parameśvarī |
babhañja līlayaivograhuṅkāroccāraṇādibhiḥ || 10.13||
अर्थ आणि त्याने सोडलेली दिव्य अस्त्रे परमेश्वरीने भयंकर हुंकार आदींच्या उच्चारणमात्राने खेळता खेळताच तोडून टाकली.
ततः शरशतैर्देवीमाच्छादयत सोऽसुरः ।
सापि तत्कुपिता देवी धनुश्चिच्छेद चेषुभिः ॥ १०.१४॥
tataḥ śaraśatairdevīmācchādayata so'suraḥ |
sāpi tatkupitā devī dhanuściccheda ceṣubhiḥ || 10.14||
अर्थ तेव्हा त्या असुराने शेकडो बाणांनी देवीला झाकून टाकले; यावर कुपित झालेल्या देवीनेही आपल्या बाणांनी त्याचे धनुष्य तोडून टाकले.
छिन्ने धनुषि दैत्येन्द्रस्तथा शक्तिमथाददे ।
चिच्छेद देवी चक्रेण तामप्यस्य करे स्थिताम् ॥ १०.१५॥
chinne dhanuṣi daityendrastathā śaktimathādade |
ciccheda devī cakreṇa tāmapyasya kare sthitām || 10.15||
अर्थ धनुष्य तुटल्यावर दैत्यराजाने शक्ती (नामक अस्त्र) उचलली; देवीने चक्राने ती, ती त्याच्या हातातच असतानाच, तोडून टाकली.
ततः खड्गमुपादाय शतचन्द्रं च भानुमत् ।
अभ्यधा वत तां देवीं दैत्यानामधिपेश्वरः ॥ १०.१६॥
tataḥ khaḍgamupādāya śatacandraṃ ca bhānumat |
abhyadhā vata tāṃ devīṃ daityānāmadhipeśvaraḥ || 10.16||
अर्थ तेव्हा दैत्यांचा अधीश्वर शंभर चंद्रांनी युक्त अशी चमकणारी ढाल आणि तलवार घेऊन त्या देवीच्या दिशेने झेपावला.
तस्यापतत एवाशु खड्गं चिच्छेद चण्डिका ।
धनुर्मुक्तैः शितैर्बाणैश्चर्म चार्ककरामलम् ।
अश्वांश्च पातयामास रथं सारथिना सह ॥ १०.१७॥
tasyāpatata evāśu khaḍgaṃ ciccheda caṇḍikā |
dhanurmuktaiḥ śitairbāṇaiścarma cārkakarāmalam |
aśvāṃśca pātayāmāsa rathaṃ sārathinā saha || 10.17||
अर्थ झेपावणाऱ्या त्याची तलवार चंडिकेने तत्काळ तोडून टाकली आणि धनुष्यातून सोडलेल्या तीक्ष्ण बाणांनी सूर्यकिरणांसारखी निर्मल त्याची ढालही तोडली; तसेच सारथ्यासह रथ आणि घोडेही पाडले.
हताश्वः स तदा दैत्यश्छिन्नधन्वा विसारथिः ।
जग्राह मुद्गरं घोरमम्बिकानिधनोद्यतः ॥ १०.१८॥
hatāśvaḥ sa tadā daityaśchinnadhanvā visārathiḥ |
jagrāha mudgaraṃ ghoramambikānidhanodyataḥ || 10.18||
अर्थ तेव्हा घोडे मारले गेल्यावर, धनुष्य तुटल्यावर आणि सारथी न राहिल्यावर तो दैत्य अंबिकेला ठार करण्यास उद्युक्त होऊन एक भयंकर मुद्गर (गदा) उचलू लागला.
चिच्छेदापततस्तस्य मुद्गरं निशितैः शरैः ।
तथापि सोऽभ्यधावत्तां मुष्टिमुद्यम्य वेगवान् ॥ १०.१९॥
cicchedāpatatastasya mudgaraṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
tathāpi so'bhyadhāvattāṃ muṣṭimudyamya vegavān || 10.19||
अर्थ झेपावणाऱ्या त्याचा तो मुद्गर देवीने तीक्ष्ण बाणांनी तोडून टाकला; तरीही तो वेगाने मूठ आवळून तिच्यावर धावला.
स मुष्टिं पातयामास हृदये दैत्यपुङ्गवः ।
देव्यास्तं चापि सा देवी तलेनोरस्यताडयत् ॥ १०.२०॥
sa muṣṭiṃ pātayāmāsa hṛdaye daityapuṅgavaḥ |
devyāstaṃ cāpi sā devī talenorasyatāḍayat || 10.20||
अर्थ त्या दैत्यश्रेष्ठाने आपली मूठ देवीच्या छातीवर मारली; तेव्हा देवीनेही त्याच्या छातीवर तळहाताने प्रहार केला.
तलप्रहाराभिहतो निपपात महीतले ।
स दैत्यराजः सहसा पुनरेव तथोत्थितः ॥ १०.२१॥
talaprahārābhihato nipapāta mahītale |
sa daityarājaḥ sahasā punareva tathotthitaḥ || 10.21||
अर्थ तळहाताच्या त्या प्रहाराने घायाळ होऊन तो दैत्यराज पृथ्वीवर कोसळला; परंतु एकाएकी तो पुन्हा तसाच उठून उभा राहिला.
उत्पत्य च प्रगृह्योच्चैर्देवीं गगनमास्थितः ।
तत्रापि सा निराधारा युयुधे तेन चण्डिका ॥ १०.२२॥
utpatya ca pragṛhyoccairdevīṃ gaganamāsthitaḥ |
tatrāpi sā nirādhārā yuyudhe tena caṇḍikā || 10.22||
अर्थ वर उसळून आणि देवीला पकडून तो आकाशात जाऊन पोहोचला; तेथेही कोणत्याही आधाराविना चंडिका त्याच्याशी युद्ध करत राहिली.
नियुद्धं खे तदा दैत्यश्चण्डिका च परस्परम् ।
चक्रतुः प्रथमं सिद्धमुनिविस्मयकारकम् ॥ १०.२३॥
niyuddhaṃ khe tadā daityaścaṇḍikā ca parasparam |
cakratuḥ prathamaṃ siddhamunivismayakārakam || 10.23||
अर्थ तेव्हा दैत्य आणि चंडिका यांनी आकाशात परस्परांशी असे मल्लयुद्ध (नियुद्ध) केले, जे पूर्वी कधीही झाले नव्हते आणि सिद्ध तसेच मुनींनाही विस्मित करणारे होते.
ततो नियुद्धं सुचिरं कृत्वा तेनाम्बिका सह ।
उत्पाट्य भ्रामयामास चिक्षेप धरणीतले ॥ १०.२४॥
tato niyuddhaṃ suciraṃ kṛtvā tenāmbikā saha |
utpāṭya bhrāmayāmāsa cikṣepa dharaṇītale || 10.24||
अर्थ अशा प्रकारे त्याच्याशी बराच वेळ मल्लयुद्ध करून अंबिकेने त्याला उचलून फिरवले आणि पृथ्वीवर आपटले.
स क्षिप्तो धरणीं प्राप्य मुष्टिमुद्यम्य वेगवान् ।
अभ्यधावत दुष्टात्मा चण्डिकानिधनेच्छया ॥ १०.२५॥
sa kṣipto dharaṇīṃ prāpya muṣṭimudyamya vegavān |
abhyadhāvata duṣṭātmā caṇḍikānidhanecchayā || 10.25||
अर्थ अशा प्रकारे फेकला गेल्यावर तो दुष्टात्मा पृथ्वीवर पोहोचताच मूठ आवळून चंडिकेला ठार करण्याच्या इच्छेने वेगाने (तिच्यावर) धावला.
तमायान्तं ततो देवी सर्वदैत्यजनेश्वरम् ।
जगत्यां पातयामास भित्त्वा शूलेन वक्षसि ॥ १०.२६॥
tamāyāntaṃ tato devī sarvadaityajaneśvaram |
jagatyāṃ pātayāmāsa bhittvā śūlena vakṣasi || 10.26||
अर्थ तेव्हा समस्त दैत्यजनांच्या त्या स्वामीला आपल्या दिशेने येताना पाहून देवीने शूळाने त्याची छाती भोसकून त्याला पृथ्वीवर पाडले.
स गतासुः पपातोर्व्यां देवी शूलाग्रविक्षतः ।
चालयन् सकलां पृथ्वीं साब्धिद्वीपां सपर्वताम् ॥ १०.२७॥
sa gatāsuḥ papātorvyāṃ devī śūlāgravikṣataḥ |
cālayan sakalāṃ pṛthvīṃ sābdhidvīpāṃ saparvatām || 10.27||
अर्थ देवीच्या शूळाच्या टोकाने भोसकलेला तो प्राणहीन होऊन पृथ्वीवर कोसळला आणि समुद्र, द्वीपे तसेच पर्वतांसह समस्त पृथ्वी हादरवून गेला.
ततः प्रसन्नमखिलं हते तस्मिन् दुरात्मनि ।
जगत्स्वास्थ्यमतीवाप निर्मलं चाभवन्नभः ॥ १०.२८॥
tataḥ prasannamakhilaṃ hate tasmin durātmani |
jagatsvāsthyamatīvāpa nirmalaṃ cābhavannabhaḥ || 10.28||
अर्थ त्या दुरात्म्याच्या वधानंतर संपूर्ण जगत प्रसन्न झाले; संसाराला परम स्वस्थता (शांती) लाभली आणि आकाश निर्मल झाले.
उत्पातमेघाः सोल्का ये प्रागासंस्ते शमं ययुः ।
सरितो मार्गवाहिन्यस्तथासंस्तत्र पातिते ॥ १०.२९॥
utpātameghāḥ solkā ye prāgāsaṃste śamaṃ yayuḥ |
sarito mārgavāhinyastathāsaṃstatra pātite || 10.29||
अर्थ पूर्वी जे उल्कापातासह उत्पातसूचक मेघ दाटले होते, ते सर्व शांत झाले; आणि तो पाडला गेल्यावर नद्या (पुन्हा) आपल्या नीट मार्गाने वाहू लागल्या.
ततो देवगणाः सर्वे हर्षनिर्भरमानसाः ।
बभूवुर्निहते तस्मिन् गन्धर्वा ललितं जगुः ॥ १०.३०॥
tato devagaṇāḥ sarve harṣanirbharamānasāḥ |
babhūvurnihate tasmin gandharvā lalitaṃ jaguḥ || 10.30||
अर्थ त्याच्या वधानंतर सर्व देवगण हर्षाने परिपूर्ण हृदयाचे झाले; आणि गंधर्व मधुर गान करू लागले.
अवादयंस्तथैवान्ये ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
ववुः पुण्यास्तथा वाताः सुप्रभोऽभूद्दिवाकरः ॥ १०.३१॥
avādayaṃstathaivānye nanṛtuścāpsarogaṇāḥ |
vavuḥ puṇyāstathā vātāḥ suprabho'bhūddivākaraḥ || 10.31||
अर्थ दुसरे (गंधर्व) वाद्ये वाजवू लागले आणि अप्सरांचे समूह नाचू लागले; पवित्र वारा वाहू लागला आणि सूर्य अत्यंत कांतिमान झाला.
जज्वलुश्चाग्नयः शान्ताः शान्ता दिग्जनितस्वनाः ॥ १०.३२॥
jajvaluścāgnayaḥ śāntāḥ śāntā digjanitasvanāḥ || 10.32||
अर्थ (पूर्वी उपद्रवामुळे) शांत झालेले अग्नी आता शांत भावाने स्थिर होऊन प्रज्वलित होऊ लागले आणि दिशांत उठलेले (अशुभ) शब्दही शांत झाले.
