सुन्दरकाण्ड
सुन्दरकाण्ड · दोहा १–१५
śāntaṃ śāśvatamaprameyamanaghaṃ nirvāṇaśāntipradaṃ brahmāśambhuphaṇīndrasevyamaniśaṃ vedāntavedyaṃ vibhum| rāmākhyaṃ jagadīśvaraṃ suraguruṃ māyāmanuṣyaṃ hariṃ vande'haṃ karuṇākaraṃ raghuvaraṃ bhūpālacūḍāmaṇim|| 1||
nānyā spṛhā raghupate hṛdaye'smadīye satyaṃ vadāmi ca bhavānakhilāntarātmā| bhaktiṃ prayaccha raghupuṅgava nirbharāṃ me kāmādidoṣarahitaṃ kuru mānasaṃ ca|| 2||
atulitabaladhāmaṃ hemaśailābhadehaṃ danujavanakṛśānuṃ jñānināmagragaṇyam| sakalaguṇanidhānaṃ vānarāṇāmadhīśaṃ raghupatipriyabhaktaṃ vātajātaṃ namāmi|| 3||
jāmavaṃta ke bacana suhāe| suni hanumaṃta hṛdaya ati bhāe|| taba lagi mohi parikhehu tumha bhāī| sahi dukha kaṃda mūla phala khāī||
jaba lagi āvauṃ sītahi dekhī| hoihi kāju mohi haraṣa biseṣī|| yaha kahi nāi sabanhi kahum̐ māthā| caleu haraṣi hiyam̐ dhari raghunāthā||
siṃdhu tīra eka bhūdhara suṃdara| kautuka kūdi caṛheu tā ūpara|| bāra bāra raghubīra sam̐bhārī| tarakeu pavanatanaya bala bhārī||
jehiṃ giri carana dei hanumaṃtā| caleu so gā pātāla turaṃtā|| jimi amogha raghupati kara bānā| ehī bhām̐ti caleu hanumānā||
jalanidhi raghupati dūta bicārī| taiṃ maināka hohi śramahārī||
hanūmāna tehi parasā kara puni kīnha pranāma| rāma kāju kīnheṃ binu mohi kahām̐ biśrāma || 1||
jāta pavanasuta devanha dekhā| jānaiṃ kahum̐ bala buddhi biseṣā|| surasā nāma ahinha kai mātā| paṭhainhi āi kahī tehiṃ bātā||
āju suranha mohi dīnha ahārā| sunata bacana kaha pavanakumārā|| rāma kāju kari phiri maiṃ āvauṃ| sītā kai sudhi prabhuhi sunāvauṃ||
taba tava badana paiṭhihaum̐ āī| satya kahaum̐ mohi jāna de māī|| kabanehum̐ jatana dei nahiṃ jānā| grasasi na mohi kaheu hanumānā||
jojana bhari tehiṃ badanu pasārā| kapi tanu kīnha duguna bistārā||
soraha jojana mukha tehiṃ ṭhayaū| turata pavanasuta battisa bhayaū||
jasa jasa surasā badanu baṛhāvā| tāsu dūna kapi rūpa dekhāvā|| sata jojana tehiṃ ānana kīnhā| ati laghu rūpa pavanasuta līnhā||
badana paiṭhi puni bāhera āvā| māgā bidā tāhi siru nāvā|| mohi suranha jehi lāgi paṭhāvā| budhi bala maramu tora mai pāvā||
rāma kāju sabu karihahu tumha bala buddhi nidhāna| āsiṣa deha gaī so haraṣi caleu hanumāna || 2||
nisicari eka siṃdhu mahum̐ rahaī| kari māyā nabhu ke khaga gahaī|| jīva jaṃtu je gagana uṛāhīṃ| jala biloki tinha kai parichāhīṃ||
gahai chāham̐ saka so na uṛāī| ehi bidhi sadā gaganacara khāī||
soi chala hanūmāna kaham̐ kīnhā| tāsu kapaṭu kapi turatahiṃ cīnhā||
tāhi māri mārutasuta bīrā| bāridhi pāra gayau matidhīrā|| tahām̐ jāi dekhī bana sobhā| guṃjata caṃcarīka madhu lobhā||
nānā taru phala phūla suhāe| khaga mṛga bṛṃda dekhi mana bhāe|| saila bisāla dekhi eka āgeṃ| tā para dhāi caḍheu bhaya tyāgeṃ||
umā na kachu kapi kai adhikāī| prabhu pratāpa jo kālahi khāī|| giri para caḍhi laṃkā tehiṃ dekhī| kahi na jāi ati durga biseṣī||
ati utaṃga jalanidhi cahu pāsā| kanaka koṭa kara parama prakāsā||
kanaka koṭa bicitra mani kṛta suṃdarāyatanā ghanā| cauhaṭṭa haṭṭa subaṭṭa bīthīṃ cāru pura bahu bidhi banā|| gaja bāji khaccara nikara padacara ratha barūthinha ko ganai| bahurūpa nisicara jūtha atibala sena baranata nahiṃ banai||
bana bāga upabana bāṭikā sara kūpa bāpīṃ sohahīṃ| nara nāga sura gaṃdharba kanyā rūpa muni mana mohahīṃ|| kahum̐ māla deha bisāla saila samāna atibala garjahīṃ| nānā akhārenha bhirahiṃ bahu bidhi eka ekanha tarjahīṃ||
kari jatana bhaṭa koṭinha bikaṭa tana nagara cahum̐ disi racchahīṃ| kahum̐ mahiṣa mānaṣu dhenu khara aja khala nisācara bhacchahīṃ|| ehi lāgi tulasīdāsa inha kī kathā kachu eka hai kahī| raghubīra sara tīratha sarīranhi tyāgi gati paihahiṃ sahī||
pura rakhavāre dekhi bahu kapi mana kīnha bicāra| ati laghu rūpa dharauṃ nisi nagara karauṃ paisāra || 3||
masaka samāna rūpa kapi dharī| laṃkahi caleu sumiri naraharī|| nāma laṃkinī eka nisicarī| so kaha calesi mohi niṃdarī||
jānehi nahīṃ maramu saṭha morā| mora ahāra jahām̐ lagi corā|| muṭhikā eka mahā kapi hanī| rudhira bamata dharanīṃ ḍhanamanī||
puni saṃbhāri uṭhi so laṃkā| jori pāni kara binaya saṃsakā|| jaba rāvanahi brahma bara dīnhā| calata biraṃci kahā mohi cīnhā||
bikala hosi taiṃ kapi keṃ māre| taba jānesu nisicara saṃghāre|| tāta mora ati punya bahūtā| dekheum̐ nayana rāma kara dūtā||
tāta svarga apabarga sukha dharia tulā eka aṃga| tūla na tāhi sakala mili jo sukha lava satasaṃga || 4||
prabisi nagara kīje saba kājā| hṛdayam̐ rākhi kausalapura rājā|| garala sudhā ripu karahiṃ mitāī| gopada siṃdhu anala sitalāī||
garuṛa sumeru renū sama tāhī| rāma kṛpā kari citavā jāhī|| ati laghu rūpa dhareu hanumānā| paiṭhā nagara sumiri bhagavānā||
maṃdira maṃdira prati kari sodhā| dekhe jaham̐ taham̐ aganita jodhā|| gayau dasānana maṃdira māhīṃ| ati bicitra kahi jāta so nāhīṃ||
sayana kie dekhā kapi tehī| maṃdira mahum̐ na dīkhi baidehī|| bhavana eka puni dīkha suhāvā| hari maṃdira taham̐ bhinna banāvā||
rāmāyudha aṃkita gṛha sobhā barani na jāi| nava tulasikā bṛṃda taham̐ dekhi haraṣi kapirāi || 5||
laṃkā nisicara nikara nivāsā| ihām̐ kahām̐ sajjana kara bāsā|| mana mahum̐ taraka karai kapi lāgā| tehīṃ samaya bibhīṣanu jāgā||
rāma rāma tehiṃ sumirana kīnhā| hṛdayam̐ haraṣa kapi sajjana cīnhā|| ehi sana haṭhi karihaum̐ pahicānī| sādhu te hoi na kāraja hānī||
bipra rupa dhari bacana sunāe| sunata bibhīṣaṇa uṭhi taham̐ āe|| kari pranāma pūm̐chī kusalāī| bipra kahahu nija kathā bujhāī||
kī tumha hari dāsanha maham̐ koī| moreṃ hṛdaya prīti ati hoī|| kī tumha rāmu dīna anurāgī| āyahu mohi karana baṛabhāgī||
taba hanumaṃta kahī saba rāma kathā nija nāma| sunata jugala tana pulaka mana magana sumiri guna grāma || 6||
sunahu pavanasuta rahani hamārī| jimi dasananhi mahum̐ jībha bicārī|| tāta kabahum̐ mohi jāni anāthā| karihahiṃ kṛpā bhānukula nāthā||
tāmasa tanu kachu sādhana nāhīṃ| prīti na pada saroja mana māhīṃ|| aba mohi bhā bharosa hanumaṃtā| binu harikṛpā milahiṃ nahiṃ saṃtā||
jau raghubīra anugraha kīnhā| tau tumha mohi darasu haṭhi dīnhā|| sunahu bibhīṣana prabhu kai rītī| karahiṃ sadā sevaka para prītī||
kahahu kavana maiṃ parama kulīnā| kapi caṃcala sabahīṃ bidhi hīnā|| prāta lei jo nāma hamārā| tehi dina tāhi na milai ahārā||
asa maiṃ adhama sakhā sunu mohū para raghubīra| kīnhī kṛpā sumiri guna bhare bilocana nīra || 7||
jānatahūm̐ asa svāmi bisārī| phirahiṃ te kāhe na hohiṃ dukhārī|| ehi bidhi kahata rāma guna grāmā| pāvā anirbācya biśrāmā||
puni saba kathā bibhīṣana kahī| jehi bidhi janakasutā taham̐ rahī|| taba hanumaṃta kahā sunu bhrātā| dekhī cahaum̐ jānakī mātā||
juguti bibhīṣana sakala sunāī| caleu pavanasuta bidā karāī|| kari soi rūpa gayau puni tahavām̐| bana asoka sītā raha jahavām̐||
dekhi manahi mahum̐ kīnha pranāmā| baiṭhehiṃ bīti jāta nisi jāmā|| kṛsa tana sīsa jaṭā eka benī| japati hṛdayam̐ raghupati guna śrenī||
nija pada nayana diem̐ mana rāma pada kamala līna| parama dukhī bhā pavanasuta dekhi jānakī dīna || 8||
taru pallava mahum̐ rahā lukāī| karai bicāra karauṃ kā bhāī|| tehi avasara rāvanu taham̐ āvā| saṃga nāri bahu kiem̐ banāvā||
bahu bidhi khala sītahi samujhāvā| sāma dāna bhaya bheda dekhāvā|| kaha rāvanu sunu sumukhi sayānī| maṃdodarī ādi saba rānī||
tava anucarīṃ karaum̐ pana morā| eka bāra biloku mama orā|| tṛna dhari oṭa kahati baidehī| sumiri avadhapati parama sanehī||
sunu dasamukha khadyota prakāsā| kabahum̐ ki nalinī karai bikāsā|| asa mana samujhu kahati jānakī| khala sudhi nahiṃ raghubīra bāna kī||
saṭha sūne hari ānehi mohi| adhama nilajja lāja nahiṃ tohī||
āpuhi suni khadyota sama rāmahi bhānu samāna| paruṣa bacana suni kāṛhi asi bolā ati khisiāna || 9||
sītā taiṃ mama kṛta apamānā| kaṭihaum̐ tava sira kaṭhina kṛpānā|| nāhiṃ ta sapadi mānu mama bānī| sumukhi hoti na ta jīvana hānī||
syāma saroja dāma sama suṃdara| prabhu bhuja kari kara sama dasakaṃdhara||
so bhuja kaṃṭha ki tava asi ghorā| sunu saṭha asa pravāna pana morā||
caṃdrahāsa haru mama paritāpaṃ| raghupati biraha anala saṃjātaṃ|| sītala nisita bahasi bara dhārā| kaha sītā haru mama dukha bhārā||
sunata bacana puni mārana dhāvā| mayatanayām̐ kahi nīti bujhāvā|| kahesi sakala nisicarinha bolāī| sītahi bahu bidhi trāsahu jāī||
māsa divasa mahum̐ kahā na mānā| tau maiṃ mārabi kāṛhi kṛpānā||
bhavana gayau dasakaṃdhara ihām̐ pisācini bṛṃda| sītahi trāsa dekhāvahi dharahiṃ rūpa bahu maṃda || 10||
trijaṭā nāma rācchasī ekā| rāma carana rati nipuna bibekā|| sabanhau boli sunāesi sapanā| sītahi sei karahu hita apanā||
sapaneṃ bānara laṃkā jārī| jātudhāna senā saba mārī|| khara ārūṛha nagana dasasīsā| muṃḍita sira khaṃḍita bhuja bīsā||
ehi bidhi so dacchina disi jāī| laṃkā manahum̐ bibhīṣana pāī|| nagara phirī raghubīra dohāī| taba prabhu sītā boli paṭhāī||
yaha sapanā meṃ kahaum̐ pukārī| hoihi satya gaem̐ dina cārī|| tāsu bacana suni te saba ḍarīṃ| janakasutā ke carananhi parīṃ||
jaham̐ taham̐ gaīṃ sakala taba sītā kara mana soca| māsa divasa bīteṃ mohi mārihi nisicara poca || 11||
trijaṭā sana bolī kara jorī| mātu bipati saṃgini taiṃ morī|| tajauṃ deha karu begi upāī| dusahu birahu aba nahiṃ sahi jāī||
āni kāṭha racu citā banāī| mātu anala puni dehi lagāī|| satya karahi mama prīti sayānī| sunai ko śravana sūla sama bānī||
sunata bacana pada gahi samujhāesi| prabhu pratāpa bala sujasu sunāesi|| nisi na anala mila sunu sukumārī| asa kahi so nija bhavana sidhārī||
kaha sītā bidhi bhā pratikūlā| milahi na pāvaka miṭihi na sūlā|| dekhiata pragaṭa gagana aṃgārā| avani na āvata ekau tārā||
pāvakamaya sasi stravata na āgī| mānahum̐ mohi jāni hatabhāgī|| sunahi binaya mama biṭapa asokā| satya nāma karu haru mama sokā||
nūtana kisalaya anala samānā| dehi agini jani karahi nidānā|| dekhi parama birahākula sītā| so chana kapihi kalapa sama bītā||
kapi kari hṛdayam̐ bicāra dīnhi mudrikā ḍārī taba| janu asoka aṃgāra dīnhi haraṣi uṭhi kara gaheu || 12||
taba dekhī mudrikā manohara| rāma nāma aṃkita ati suṃdara|| cakita citava mudarī pahicānī| haraṣa biṣāda hṛdayam̐ akulānī||
jīti ko sakai ajaya raghurāī| māyā teṃ asi raci nahiṃ jāī|| sītā mana bicāra kara nānā| madhura bacana boleu hanumānā||
rāmacaṃdra guna baranaiṃ lāgā| sunatahiṃ sītā kara dukha bhāgā|| lāgīṃ sunaiṃ śravana mana lāī| ādihu teṃ saba kathā sunāī||
śravanāmṛta jehiṃ kathā suhāī| kahi so pragaṭa hoti kina bhāī|| taba hanumaṃta nikaṭa cali gayaū| phiri baiṃṭhīṃ mana bisamaya bhayaū||
rāma dūta maiṃ mātu jānakī| satya sapatha karunānidhāna kī|| yaha mudrikā mātu maiṃ ānī| dīnhi rāma tumha kaham̐ sahidānī||
nara bānarahi saṃga kahu kaiseṃ| kahi kathā bhai saṃgati jaiseṃ||
kapi ke bacana saprema suni upajā mana bisvāsa| jānā mana krama bacana yaha kṛpāsiṃdhu kara dāsa||
harijana jāni prīti ati gāṛhī| sajala nayana pulakāvali bāṛhī|| būṛata biraha jaladhi hanumānā| bhayau tāta moṃ kahum̐ jalajānā||
aba kahu kusala jāum̐ balihārī| anuja sahita sukha bhavana kharārī|| komalacita kṛpāla raghurāī| kapi kehi hetu dharī niṭhurāī||
sahaja bāni sevaka sukha dāyaka| kabahum̐ka surati karata raghunāyaka|| kabahum̐ nayana mama sītala tātā| hoihahi nirakhi syāma mṛdu gātā||
bacanu na āva nayana bhare bārī| ahaha nātha hauṃ nipaṭa bisārī|| dekhi parama birahākula sītā| bolā kapi mṛdu bacana binītā||
mātu kusala prabhu anuja sametā| tava dukha dukhī sukṛpā niketā|| jani jananī mānahu jiyam̐ ūnā| tumha te premu rāma keṃ dūnā||
raghupati kara saṃdesu aba sunu jananī dhari dhīra| asa kahi kapi gada gada bhayau bhare bilocana nīra || 14||
kaheu rāma biyoga tava sītā| mo kahum̐ sakala bhae biparītā|| nava taru kisalaya manahum̐ kṛsānū| kālanisā sama nisi sasi bhānū||
kubalaya bipina kuṃta bana sarisā| bārida tapata tela janu barisā|| je hita rahe karata tei pīrā| uraga svāsa sama tribidha samīrā||
kahehū teṃ kachu dukha ghaṭi hoī| kāhi kahauṃ yaha jāna na koī|| tatva prema kara mama aru torā| jānata priyā eku manu morā||
so manu sadā rahata tohi pāhīṃ| jānu prīti rasu etenahi māhīṃ|| prabhu saṃdesu sunata baidehī| magana prema tana sudhi nahiṃ tehī||
kaha kapi hṛdayam̐ dhīra dharu mātā| sumiru rāma sevaka sukhadātā|| ura ānahu raghupati prabhutāī| suni mama bacana tajahu kadarāī||
nisicara nikara pataṃga sama raghupati bāna kṛsānu| jananī hṛdayam̐ dhīra dharu jare nisācara jānu || 15||