बालकाण्ड
बालकाण्ड · दोहा १८६–१९९
sārada śruti seṣā riṣaya aseṣā jā kahum̐ kou nahi jānā| jehi dīna piāre beda pukāre dravau so śrībhagavānā|| bhava bāridhi maṃdara saba bidhi suṃdara gunamaṃdira sukhapuṃjā| muni siddha sakala sura parama bhayātura namata nātha pada kaṃjā||
jāni sabhaya sura bhūmi suni bacana sameta saneha| gaganagirā gaṃbhīra bhai harani soka saṃdeha || 186||
jani ḍarapahu muni siddha suresā| tumhahi lāgi dharihaum̐ nara besā|| aṃsanha sahita manuja avatārā| lehaum̐ dinakara baṃsa udārā||
kasyapa aditi mahātapa kīnhā| tinha kahum̐ maiṃ pūraba bara dīnhā|| te dasaratha kausalyā rūpā| kosalapurīṃ pragaṭa narabhūpā||
tinha ke gṛha avatarihaum̐ jāī| raghukula tilaka so cāriu bhāī|| nārada bacana satya saba karihaum̐| parama sakti sameta avatarihaum̐||
harihaum̐ sakala bhūmi garuāī| nirbhaya hohu deva samudāī|| gagana brahmabānī sunī kānā| turata phire sura hṛdaya juṛānā||
taba brahmā dharanihi samujhāvā| abhaya bhaī bharosa jiyam̐ āvā||
nija lokahi biraṃci ge devanha ihai sikhāi| bānara tanu dhari dhari mahi hari pada sevahu jāi || 187||
gae deva saba nija nija dhāmā| bhūmi sahita mana kahum̐ biśrāmā|| jo kachu āyasu brahmām̐ dīnhā| haraṣe deva bilaṃba na kīnhā||
banacara deha dhari chiti māhīṃ| atulita bala pratāpa tinha pāhīṃ|| giri taru nakha āyudha saba bīrā| hari māraga citavahiṃ matidhīrā||
giri kānana jaham̐ taham̐ bhari pūrī| rahe nija nija anīka raci rūrī|| yaha saba rucira carita maiṃ bhāṣā| aba so sunahu jo bīcahiṃ rākhā||
avadhapurīṃ raghukulamani rāū| beda bidita tehi dasaratha nāūm̐|| dharama dhuraṃdhara gunanidhi gyānī| hṛdayam̐ bhagati mati sāram̐gapānī||
kausalyādi nāri priya saba ācarana punīta| pati anukūla prema dṛṛha hari pada kamala binīta || 188||
eka bāra bhūpati mana māhīṃ| bhai galāni moreṃ suta nāhīṃ|| gura gṛha gayau turata mahipālā| carana lāgi kari binaya bisālā||
nija dukha sukha saba gurahi sunāyau| kahi basiṣṭha bahubidhi samujhāyau|| dharahu dhīra hoihahiṃ suta cārī| tribhuvana bidita bhagata bhaya hārī||
sṛṃgī riṣahi basiṣṭha bolāvā| putrakāma subha jagya karāvā|| bhagati sahita muni āhuti dīnheṃ| pragaṭe agini carū kara līnheṃ||
jo basiṣṭha kachu hṛdayam̐ bicārā| sakala kāju bhā siddha tumhārā|| yaha habi bām̐ṭi dehu nṛpa jāī| jathā joga jehi bhāga banāī||
taba adṛsya bhae pāvaka sakala sabhahi samujhāi| paramānaṃda magana nṛpa haraṣa na hṛdayam̐ samāi || 189||
tabahiṃ rāyam̐ priya nāri bolāīṃ| kausalyādi tahām̐ cali āī|| ardha bhāga kausalyāhi dīnhā| ubhaya bhāga ādhe kara kīnhā||
kaikeī kaham̐ nṛpa so dayaū| rahyo so ubhaya bhāga puni bhayaū|| kausalyā kaikeī hātha dhari| dīnha sumitrahi mana prasanna kari||
ehi bidhi garbhasahita saba nārī| bhaīṃ hṛdayam̐ haraṣita sukha bhārī|| jā dina teṃ hari garbhahiṃ āe| sakala loka sukha saṃpati chāe||
maṃdira maham̐ saba rājahiṃ rānī| sobhā sīla teja kī khānīṃ|| sukha juta kachuka kāla cali gayaū| jehiṃ prabhu pragaṭa so avasara bhayaū||
joga lagana graha bāra tithi sakala bhae anukūla| cara aru acara harṣajuta rāma janama sukhamūla || 190||
naumī tithi madhu māsa punītā| sukala paccha abhijita hariprītā|| madhyadivasa ati sīta na ghāmā| pāvana kāla loka biśrāmā||
sītala maṃda surabhi baha bāū| haraṣita sura saṃtana mana cāū|| bana kusumita girigana maniārā| stravahiṃ sakala saritā'mṛtadhārā||
so avasara biraṃci jaba jānā| cale sakala sura sāji bimānā|| gagana bimala sakula sura jūthā| gāvahiṃ guna gaṃdharba barūthā||
baraṣahiṃ sumana suaṃjali sājī| gahagahi gagana duṃdubhī bājī|| astuti karahiṃ nāga muni devā| bahubidhi lāvahiṃ nija nija sevā||
sura samūha binatī kari pahum̐ce nija nija dhāma| jaganivāsa prabhu pragaṭe akhila loka biśrāma || 191||
bhae pragaṭa kṛpālā dīnadayālā kausalyā hitakārī| haraṣita mahatārī muni mana hārī adbhuta rūpa bicārī|| locana abhirāmā tanu ghanasyāmā nija āyudha bhuja cārī| bhūṣana banamālā nayana bisālā sobhāsiṃdhu kharārī||
kaha dui kara jorī astuti torī kehi bidhi karauṃ anaṃtā| māyā guna gyānātīta amānā beda purāna bhanaṃtā|| karunā sukha sāgara saba guna āgara jehi gāvahiṃ śruti saṃtā|
so mama hita lāgī jana anurāgī bhayau pragaṭa śrīkaṃtā||
brahmāṃḍa nikāyā nirmita māyā roma roma prati beda kahai| mama ura so bāsī yaha upahāsī sunata dhīra pati thira na rahai|| upajā jaba gyānā prabhu musakānā carita bahuta bidhi kīnha cahai| kahi kathā suhāī mātu bujhāī jehi prakāra suta prema lahai||
mātā puni bolī so mati ḍaulī tajahu tāta yaha rūpā| kījai sisulīlā ati priyasīlā yaha sukha parama anūpā|| suni bacana sujānā rodana ṭhānā hoi bālaka surabhūpā| yaha carita je gāvahiṃ haripada pāvahiṃ te na parahiṃ bhavakūpā||
bipra dhenu sura saṃta hita līnha manuja avatāra| nija icchā nirmita tanu māyā guna go pāra || 192||
suni sisu rudana parama priya bānī| saṃbhrama cali āī saba rānī|| haraṣita jaham̐ taham̐ dhāīṃ dāsī| ānam̐da magana sakala purabāsī||
dasaratha putrajanma suni kānā| mānahum̐ brahmānaṃda samānā|| parama prema mana pulaka sarīrā| cāhata uṭhata karata mati dhīrā||
jākara nāma sunata subha hoī| moreṃ gṛha āvā prabhu soī|| paramānaṃda pūri mana rājā| kahā bolāi bajāvahu bājā||
gura basiṣṭha kaham̐ gayau ham̐kārā| āe dvijana sahita nṛpadvārā|| anupama bālaka dekhenhi jāī| rūpa rāsi guna kahi na sirāī||
naṃdīmukha sarādha kari jātakarama saba kīnha| hāṭaka dhenu basana mani nṛpa bipranha kaham̐ dīnha || 193||
dhvaja patāka torana pura chāvā| kahi na jāi jehi bhām̐ti banāvā|| sumanabṛṣṭi akāsa teṃ hoī| brahmānaṃda magana saba loī||
bṛṃda bṛṃda mili calīṃ logāī| sahaja saṃgāra kiem̐ uṭhi dhāī|| kanaka kalasa maṃgala dhari thārā| gāvata paiṭhahiṃ bhūpa duārā||
kari ārati nevachāvari karahīṃ| bāra bāra sisu carananhi parahīṃ|| māgadha sūta baṃdigana gāyaka| pāvana guna gāvahiṃ raghunāyaka||
sarbasa dāna dīnha saba kāhū| jehiṃ pāvā rākhā nahiṃ tāhū|| mṛgamada caṃdana kuṃkuma kīcā| macī sakala bīthinha bica bīcā||
gṛha gṛha bāja badhāva subha pragaṭe suṣamā kaṃda| haraṣavaṃta saba jaham̐ taham̐ nagara nāri nara bṛṃda || 194||
kaikayasutā sumitrā doū| suṃdara suta janamata bhaiṃ oū|| vaha sukha saṃpati samaya samājā| kahi na sakai sārada ahirājā||
avadhapurī sohai ehi bhām̐tī| prabhuhi milana āī janu rātī|| dekhi bhānū janu mana sakucānī| tadapi banī saṃdhyā anumānī||
agara dhūpa bahu janu am̐dhiārī| uṛai abhīra manahum̐ arunārī|| maṃdira mani samūha janu tārā| nṛpa gṛha kalasa so iṃdu udārā||
bhavana bedadhuni ati mṛdu bānī| janu khaga mūkhara samayam̐ janu sānī|| kautuka dekhi pataṃga bhulānā| eka māsa teim̐ jāta na jānā||
māsa divasa kara divasa bhā marama na jānai koi| ratha sameta rabi thākeu nisā kavana bidhi hoi || 195||
yaha rahasya kāhū nahiṃ jānā| dina mani cale karata gunagānā|| dekhi mahotsava sura muni nāgā| cale bhavana baranata nija bhāgā||
aurau eka kahaum̐ nija corī| sunu girijā ati dṛṛha mati torī|| kāka bhusuṃḍi saṃga hama doū| manujarūpa jānai nahiṃ koū||
paramānaṃda premasukha phūle| bīthinha phirahiṃ magana mana bhūle|| yaha subha carita jāna pai soī| kṛpā rāma kai jāpara hoī||
tehi avasara jo jehi bidhi āvā| dīnha bhūpa jo jehi mana bhāvā|| gaja ratha turaga hema go hīrā| dīnhe nṛpa nānābidhi cīrā||
mana saṃtoṣe sabanhi ke jaham̐ taham̐ dehi asīsa| sakala tanaya cira jīvahum̐ tulasidāsa ke īsa || 196||
kachuka divasa bīte ehi bhām̐tī| jāta na jānia dina aru rātī|| nāmakarana kara avasaru jānī| bhūpa boli paṭhae muni gyānī||
kari pūjā bhūpati asa bhāṣā| dharia nāma jo muni guni rākhā|| inha ke nāma aneka anūpā| maiṃ nṛpa kahaba svamati anurūpā||
jo ānaṃda siṃdhu sukharāsī| sīkara teṃ trailoka supāsī||
so sukha dhāma rāma asa nāmā| akhila loka dāyaka biśrāmā||
bisva bharana poṣana kara joī| tākara nāma bharata asa hoī|| jāke sumirana teṃ ripu nāsā| nāma satruhana beda prakāsā||
lacchana dhāma rāma priya sakala jagata ādhāra| guru basiṣṭa tehi rākhā lachimana nāma udāra || 197||
dhare nāma gura hṛdayam̐ bicārī| beda tatva nṛpa tava suta cārī|| muni dhana jana sarabasa siva prānā| bāla keli tehiṃ sukha mānā||
bārehi te nija hita pati jānī| lachimana rāma carana rati mānī|| bharata satruhana dūnau bhāī| prabhu sevaka jasi prīti baṛāī||
syāma gaura suṃdara dou jorī| nirakhahiṃ chabi jananīṃ tṛna torī|| cāriu sīla rūpa guna dhāmā| tadapi adhika sukhasāgara rāmā||
hṛdayam̐ anugraha iṃdu prakāsā| sūcata kirana manohara hāsā|| kabahum̐ uchaṃga kabahum̐ bara palanā| mātu dulārai kahi priya lalanā||
byāpaka brahma niraṃjana nirguna bigata binoda|
so aja prema bhagati basa kausalyā ke goda || 198||
kāma koṭi chabi syāma sarīrā| nīla kaṃja bārida gaṃbhīrā|| aruna carana pakaṃja nakha jotī| kamala dalanhi baiṭhe janu motī||
rekha kulisa dhavaja aṃkura sohe| nūpura dhuni suni muni mana mohe|| kaṭi kiṃkinī udara traya rekhā| nābhi gabhīra jāna jehi dekhā||
bhuja bisāla bhūṣana juta bhūrī| hiyam̐ hari nakha ati sobhā rūrī|| ura manihāra padika kī sobhā| bipra carana dekhata mana lobhā||
kaṃbu kaṃṭha ati cibuka suhāī| ānana amita madana chabi chāī|| dui dui dasana adhara arunāre| nāsā tilaka ko baranai pāre||
suṃdara śravana sucāru kapolā| ati priya madhura totare bolā|| cikkana kaca kuṃcita gabhuāre| bahu prakāra raci mātu sam̐vāre||
pīta jhaguliā tanu pahirāī| jānu pāni bicarani mohi bhāī|| rūpa sakahiṃ nahiṃ kahi śruti seṣā| so jānai sapanehum̐ jehi dekhā||
sukha saṃdoha mohapara gyāna girā gotīta| daṃpati parama prema basa kara sisucarita punīta || 199||