बालकाण्ड
बालकाण्ड · दोहा १३४–१५२
jeṃhi samāja baiṃṭhe muni jāī| hṛdayam̐ rūpa ahamiti adhikāī|| taham̐ baiṭha mahesa gana doū| biprabeṣa gati lakhai na koū||
karahiṃ kūṭi nāradahi sunāī| nīki dīnhi hari suṃdaratāī|| rījhahi rājakuam̐ri chabi dekhī| inhahi barihi hari jāni biseṣī||
munihi moha mana hātha parāem̐| ham̐sahiṃ saṃbhu gana ati sacu pāem̐|| jadapi sunahiṃ muni aṭapaṭi bānī| samujhi na parai buddhi bhrama sānī||
kāhum̐ na lakhā so carita biseṣā| so sarūpa nṛpakanyām̐ dekhā|| markaṭa badana bhayaṃkara dehī| dekhata hṛdayam̐ krodha bhā tehī||
sakhīṃ saṃga lai kuam̐ri taba cali janu rājamarāla| dekhata phirai mahīpa saba kara saroja jayamāla || 134||
jehi disi baiṭhe nārada phūlī| so disi dehi na bilokī bhūlī|| puni puni muni ukasahiṃ akulāhīṃ| dekhi dasā hara gana musakāhīṃ||
dhari nṛpatanu taham̐ gayau kṛpālā| kuam̐ri haraṣi meleu jayamālā|| dulahini lai ge lacchinivāsā| nṛpasamāja saba bhayau nirāsā||
muni ati bikala moṃham̐ mati nāṭhī| mani giri gaī chūṭi janu gām̐ṭhī|| taba hara gana bole musukāī| nija mukha mukura bilokahu jāī||
asa kahi dou bhāge bhayam̐ bhārī| badana dīkha muni bāri nihārī|| beṣu biloki krodha ati bāṛhā| tinhahi sarāpa dīnha ati gāṛhā||
hohu nisācara jāi tumha kapaṭī pāpī dou| ham̐sehu hamahi so lehu phala bahuri ham̐sehu muni kou || 135||
puni jala dīkha rūpa nija pāvā| tadapi hṛdayam̐ saṃtoṣa na āvā|| pharakata adhara kopa mana māhīṃ| sapadī cale kamalāpati pāhīṃ||
dehaum̐ śrāpa ki marihaum̐ jāī| jagata mora upahāsa karāī|| bīcahiṃ paṃtha mile danujārī| saṃga ramā soi rājakumārī||
bole madhura bacana surasāīṃ| muni kaham̐ cale bikala kī nāīṃ|| sunata bacana upajā ati krodhā| māyā basa na rahā mana bodhā||
para saṃpadā sakahu nahiṃ dekhī| tumhareṃ iriṣā kapaṭa biseṣī|| mathata siṃdhu rudrahi baurāyahu| suranha prerī biṣa pāna karāyahu||
asura surā biṣa saṃkarahi āpu ramā mani cāru| svāratha sādhaka kuṭila tumha sadā kapaṭa byavahāru || 136||
parama svataṃtra na sira para koī| bhāvai manahi karahu tumha soī|| bhalehi maṃda maṃdehi bhala karahū| bisamaya haraṣa na hiyam̐ kachu dharahū||
ḍahaki ḍahaki paricehu saba kāhū| ati asaṃka mana sadā uchāhū|| karama subhāsubha tumhahi na bādhā| aba lagi tumhahi na kāhūm̐ sādhā||
bhale bhavana aba bāyana dīnhā| pāvahuge phala āpana kīnhā|| baṃcehu mohi javani dhari dehā| soi tanu dharahu śrāpa mama ehā||
kapi ākṛti tumha kīnhi hamārī| karihahiṃ kīsa sahāya tumhārī|| mama apakāra kīnhī tumha bhārī| nārī biraham̐ tumha hoba dukhārī||
śrāpa sīsa dharī haraṣi hiyam̐ prabhu bahu binatī kīnhi| nija māyā kai prabalatā karaṣi kṛpānidhi līnhi || 137||
jaba hari māyā dūri nivārī| nahiṃ taham̐ ramā na rājakumārī|| taba muni ati sabhīta hari caranā| gahe pāhi pranatārati haranā||
mṛṣā hou mama śrāpa kṛpālā| mama icchā kaha dīnadayālā|| maiṃ durbacana kahe bahutere| kaha muni pāpa miṭihiṃ kimi mere||
japahu jāi saṃkara sata nāmā| hoihi hṛdayam̐ turaṃta biśrāmā|| kou nahiṃ siva samāna priya moreṃ| asi paratīti tajahu jani bhoreṃ||
jehi para kṛpā na karahiṃ purārī| so na pāva muni bhagati hamārī|| asa ura dhari mahi bicarahu jāī| aba na tumhahi māyā niarāī||
bahubidhi munihi prabodhi prabhu taba bhae aṃtaradhāna| satyaloka nārada cale karata rāma guna gāna || 138||
hara gana munihi jāta patha dekhī| bigatamoha mana haraṣa biseṣī|| ati sabhīta nārada pahiṃ āe| gahi pada ārata bacana sunāe||
hara gana hama na bipra munirāyā| baṛa aparādha kīnha phala pāyā|| śrāpa anugraha karahu kṛpālā| bole nārada dīnadayālā||
nisicara jāi hohu tumha doū| baibhava bipula teja bala hoū|| bhujabala bisva jitaba tumha jahiā| dharihahiṃ biṣnu manuja tanu tahiā||
samara marana hari hātha tumhārā| hoihahu mukuta na puni saṃsārā|| cale jugala muni pada sira nāī| bhae nisācara kālahi pāī||
eka kalapa ehi hetu prabhu līnha manuja avatāra| sura raṃjana sajjana sukhada hari bhaṃjana bhubi bhāra || 139||
ehi bidhi janama karama hari kere| suṃdara sukhada bicitra ghanere|| kalapa kalapa prati prabhu avatarahīṃ| cāru carita nānābidhi karahīṃ||
taba taba kathā munīsanha gāī| parama punīta prabaṃdha banāī|| bibidha prasaṃga anūpa bakhāne| karahiṃ na suni ācaraju sayāne||
hari anaṃta harikathā anaṃtā| kahahiṃ sunahiṃ bahubidhi saba saṃtā|| rāmacaṃdra ke carita suhāe| kalapa koṭi lagi jāhiṃ na gāe||
yaha prasaṃga maiṃ kahā bhavānī| harimāyām̐ mohahiṃ muni gyānī|| prabhu kautukī pranata hitakārī| sevata sulabha sakala dukha hārī||
sura nara muni kou nāhiṃ jehi na moha māyā prabala| asa bicāri mana māhiṃ bhajia mahāmāyā patihi || 140||
apara hetu sunu sailakumārī| kahaum̐ bicitra kathā bistārī|| jehi kārana aja aguna arūpā| brahma bhayau kosalapura bhūpā||
jo prabhu bipina phirata tumha dekhā| baṃdhu sameta dhareṃ munibeṣā|| jāsu carita avaloki bhavānī| satī sarīra rahihu baurānī||
ajahum̐ na chāyā miṭati tumhārī| tāsu carita sunu bhrama ruja hārī|| līlā kīnhi jo tehiṃ avatārā| so saba kahihaum̐ mati anusārā||
bharadvāja suni saṃkara bānī| sakuci saprema umā musakānī|| lage bahuri barane bṛṣaketū| so avatāra bhayau jehi hetū||
so maiṃ tumha sana kahaum̐ sabu sunu munīsa mana lāī| rāma kathā kali mala harani maṃgala karani suhāi || 141||
svāyaṃbhū manu aru satarūpā| jinha teṃ bhai narasṛṣṭi anūpā|| daṃpati dharama ācarana nīkā| ajahum̐ gāva śruti jinha kai līkā||
nṛpa uttānapāda suta tāsū| dhruva hari bhagata bhayau suta jāsū|| laghu suta nāma priyrabrata tāhī| beda purāna prasaṃsahi jāhī||
devahūti puni tāsu kumārī| jo muni kardama kai priya nārī|| ādideva prabhu dīnadayālā| jaṭhara dhareu jehiṃ kapila kṛpālā||
sāṃkhya sāstra jinha pragaṭa bakhānā| tatva bicāra nipuna bhagavānā|| tehiṃ manu rāja kīnha bahu kālā| prabhu āyasu saba bidhi pratipālā||
hoi na biṣaya birāga bhavana basata bhā cauthapana| hṛdayam̐ bahuta dukha lāga janama gayau haribhagati binu || 142||
barabasa rāja sutahi taba dīnhā| nāri sameta gavana bana kīnhā|| tīratha bara naimiṣa bikhyātā| ati punīta sādhaka sidhi dātā||
basahiṃ tahām̐ muni siddha samājā| taham̐ hiyam̐ haraṣi caleu manu rājā|| paṃtha jāta sohahiṃ matidhīrā| gyāna bhagati janu dhareṃ sarīrā||
pahum̐ce jāi dhenumati tīrā| haraṣi nahāne niramala nīrā|| āe milana siddha muni gyānī| dharama dhuraṃdhara nṛpariṣi jānī||
jaham̐ jam̐ha tīratha rahe suhāe| muninha sakala sādara karavāe|| kṛsa sarīra munipaṭa paridhānā| sata samāja nita sunahiṃ purānā||
dvādasa acchara maṃtra puni japahiṃ sahita anurāga| bāsudeva pada paṃkaruha daṃpati mana ati lāga || 143||
karahiṃ ahāra sāka phala kaṃdā| sumirahiṃ brahma saccidānaṃdā|| puni hari hetu karana tapa lāge| bāri adhāra mūla phala tyāge||
ura abhilāṣa niṃraṃtara hoī| dekhaa nayana parama prabhu soī|| aguna akhaṃḍa anaṃta anādī| jehi ciṃtahiṃ paramārathabādī||
neti neti jehi beda nirūpā| nijānaṃda nirupādhi anūpā|| saṃbhu biraṃci biṣnu bhagavānā| upajahiṃ jāsu aṃsa teṃ nānā||
aiseu prabhu sevaka basa ahaī| bhagata hetu līlātanu gahaī|| jauṃ yaha bacana satya śruti bhāṣā| tau hamāra pūjahi abhilāṣā||
ehi bidhi bīteṃ baraṣa ṣaṭa sahasa bāri āhāra| saṃbata sapta sahastra puni rahe samīra adhāra || 144||
baraṣa sahasa dasa tyāgeu soū| ṭhāṛhe rahe eka pada doū|| bidhi hari tapa dekhi apārā| manu samīpa āe bahu bārā||
māgahu bara bahu bhām̐ti lobhāe| parama dhīra nahiṃ calahiṃ calāe|| asthimātra hoi rahe sarīrā| tadapi manāga manahiṃ nahiṃ pīrā||
prabhu sarbagya dāsa nija jānī| gati ananya tāpasa nṛpa rānī|| māgu māgu baru bhai nabha bānī| parama gabhīra kṛpāmṛta sānī||
mṛtaka jiāvani girā suhāī| śrabana raṃdhra hoi ura jaba āī|| hraṣṭapuṣṭa tana bhae suhāe| mānahum̐ abahiṃ bhavana te āe||
śravana sudhā sama bacana suni pulaka praphullita gāta| bole manu kari daṃḍavata prema na hṛdayam̐ samāta || 145||
sunu sevaka surataru suradhenu| bidhi hari hara baṃdita pada renū|| sevata sulabha sakala sukha dāyaka| pranatapāla sacarācara nāyaka||
jauṃ anātha hita hama para nehū| tau prasanna hoi yaha bara dehū|| jo sarūpa basa siva mana māhīṃ| jehi kārana muni jatana karāhīṃ||
jo bhusuṃḍi mana mānasa haṃsā| saguna aguna jehi nigama prasaṃsā|| dekhahiṃ hama so rūpa bhari locana| kṛpā karahu pranatārati mocana||
daṃpati bacana parama priya lāge| mudula binīta prema rasa pāge|| bhagata bachala prabhu kṛpānidhānā| bisvabāsa pragaṭe bhagavānā||
nīla saroruha nīla mani nīla nīradhara syāma| lājahiṃ tana sobhā nirakhi koṭi koṭi sata kāma || 146||
sarada mayaṃka badana chabi sīṃvā| cāru kapola cibuka dara grīvā|| adhara aruna rada suṃdara nāsā| bidhu kara nikara biniṃdaka hāsā||
nava abuṃja aṃbaka chabi nīkī| citavani lalita bhāvam̐tī jī kī|| bhukuṭi manoja cāpa chabi hārī| tilaka lalāṭa paṭala dutikārī||
kuṃḍala makara mukuṭa sira bhrājā| kuṭila kesa janu madhupa samājā|| ura śrībatsa rucira banamālā| padika hāra bhūṣana manijālā||
kehari kaṃdhara cāru janeu| bāhu bibhūṣana suṃdara teū|| kari kara sari subhaga bhujadaṃḍā| kaṭi niṣaṃga kara sara kodaṃḍā||
taḍita biniṃdaka pīta paṭa udara rekha bara tīni| nābhi manohara leti janu jamuna bhavam̐ra chabi chīni || 147||
pada rājīva barani nahi jāhīṃ| muni mana madhupa basahiṃ jenha māhīṃ|| bāma bhāga sobhati anukūlā| ādisakti chabinidhi jagamūlā||
jāsu aṃsa upajahiṃ gunakhānī| aganita lacchi umā brahmānī|| bhṛkuṭi bilāsa jāsu jaga hoī| rāma bāma disi sītā soī||
chabisamudra hari rūpa bilokī| ekaṭaka rahe nayana paṭa rokī|| citavahiṃ sādara rūpa anūpā| tṛpti na mānahiṃ manu satarūpā||
haraṣa bibasa tana dasā bhulānī| pare daṃḍa iva gahi pada pānī|| sira parase prabhu nija kara kaṃjā| turata uṭhāe karunāpuṃjā||
bole kṛpānidhāna puni ati prasanna mohi jāni| māgahu bara joi bhāva mana mahādāni anumāni || 148||
suni prabhu bacana jori juga pānī| dhari dhīraju bolī mṛdu bānī|| nātha dekhi pada kamala tumhāre| aba pūre saba kāma hamāre||
eka lālasā baṛi ura māhī| sugama agama kahi jāta so nāhīṃ|| tumhahi deta ati sugama gosāīṃ| agama lāga mohi nija kṛpanāīṃ||
jathā daridra bibudhataru pāī| bahu saṃpati māgata sakucāī|| tāsu prabhā jāna nahiṃ soī| tathā hṛdayam̐ mama saṃsaya hoī||
so tumha jānahu aṃtarajāmī| puravahu mora manoratha svāmī|| sakuca bihāi māgu nṛpa mohi| moreṃ nahiṃ adeya kachu tohī||
dāni siromani kṛpānidhi nātha kahaum̐ satibhāu| cāhaum̐ tumhahi samāna suta prabhu sana kavana durāu || 149||
dekhi prīti suni bacana amole| evamastu karunānidhi bole|| āpu sarisa khojauṃ kaham̐ jāī| nṛpa tava tanaya hoba maiṃ āī||
satarūpahi biloki kara joreṃ| debi māgu baru jo ruci tore|| jo baru nātha catura nṛpa māgā| soi kṛpāla mohi ati priya lāgā||
prabhu paraṃtu suṭhi hoti ḍhiṭhāī| jadapi bhagata hita tumhahi sohāī|| tumha brahmādi janaka jaga svāmī| brahma sakala ura aṃtarajāmī||
asa samujhata mana saṃsaya hoī| kahā jo prabhu pravāna puni soī|| je nija bhagata nātha tava ahahīṃ| jo sukha pāvahiṃ jo gati lahahīṃ||
soi sukha soi gati soi bhagati soi nija carana sanehu|
soi bibeka soi rahani prabhu hamahi kṛpā kari dehu || 150||
sunu mṛdu gūṛha rucira bara racanā| kṛpāsiṃdhu bole mṛdu bacanā|| jo kachu ruci tumhera mana māhīṃ| maiṃ so dīnha saba saṃsaya nāhīṃ||
mātu bibeka alokika toreṃ| kabahum̐ na miṭihi anugraha moreṃ|| baṃdi carana manu kaheu bahorī| avara eka binati prabhu morī||
suta biṣaika tava pada rati hoū| mohi baṛa mūṛha kahai kina koū|| mani binu phani jimi jala binu mīnā| mama jīvana timi tumhahi adhīnā||
asa baru māgi carana gahi raheū| evamastu karunānidhi kaheū|| aba tumha mama anusāsana mānī| basahu jāi surapati rajadhānī||
taham̐ kari bhoga bisāla tāta gaum̐ kachu kāla puni| hoihahu avadha bhuāla taba maiṃ hoba tumhāra suta || 151||
icchāmaya narabeṣa sam̐vāreṃ| hoihaum̐ pragaṭa niketa tumhāre|| aṃsanha sahita deha dhari tātā| karihaum̐ carita bhagata sukhadātā||
je suni sādara nara baṛabhāgī| bhava tarihahiṃ mamatā mada tyāgī|| ādisakti jehiṃ jaga upajāyā| sou avatarihi mori yaha māyā||
purauba maiṃ abhilāṣa tumhārā| satya satya pana satya hamārā|| puni puni asa kahi kṛpānidhānā| aṃtaradhāna bhae bhagavānā||
daṃpati ura dhari bhagata kṛpālā| tehiṃ āśrama nivase kachu kālā|| samaya pāi tanu taji anayāsā| jāi kīnha amarāvati bāsā||
yaha itihāsa punīta ati umahi kahī bṛṣaketu| bharadvāja sunu apara puni rāma janama kara hetu || 152||