ॐ अस्य श्रीकीलकमन्त्रस्य शिवऋषिः, अनुष्टुप् छन्दः,
श्रीमहासरस्वती देवता, श्रीजगदम्बाप्रीत्यर्थं
सप्तशतीपाठाङ्गत्वेन जपे विनियोगः ।
ॐ नमश्चण्डिकायै ।
मार्कण्डेय उवाच ।
ॐ विशुद्धज्ञानदेहाय त्रिवेदीदिव्यचक्षुषे ।
श्रेयःप्राप्तिनिमित्ताय नमः सोमार्धधारिणे ॥ १॥
अर्थ विनियोग: या श्रीकीलक-मंत्राचे ऋषी शिव आहेत, छंद अनुष्टुप् आहे आणि देवता श्रीमहासरस्वती आहे; श्रीजगदंबेच्या प्रसन्नतेसाठी सप्तशती-पाठाचे अंग म्हणून जपात याचा विनियोग आहे. ‘ॐ चंडिकेला नमस्कार.’ मार्कंडेय म्हणाले — ‘ज्यांचे शरीर विशुद्ध ज्ञानमय आहे, तिन्ही वेद हेच ज्यांचे दिव्य नेत्र आहेत, आणि जे कल्याणाच्या (श्रेयाच्या) प्राप्तीचे निमित्त आहेत, त्या अर्धचंद्रधारी (शिवाला) नमस्कार असो.’
सर्वमेतद्विजानीयान्मन्त्राणामपि कीलकम् ।
सोऽपि क्षेममवाप्नोति सततं जप्यतत्परः ॥ २॥
sarvametadvijānīyānmantrāṇāmapi kīlakam |
so'pi kṣemamavāpnoti satataṃ japyatatparaḥ || 2||
अर्थ या समस्त (सप्तशतीला) मंत्रांचेही कीलक (किल्ली अथवा खिळा) समजावे. जो निरंतर याच्या जपात तत्पर राहतो, तोही क्षेम (कल्याण) प्राप्त करतो.
सिद्ध्यन्त्युच्चाटनादीनि कर्माणि सकलान्यपि ।
एतेन स्तुवतां देवीं स्तोत्रवृन्देन भक्तितः ॥ ३॥
siddhyantyuccāṭanādīni karmāṇi sakalānyapi |
etena stuvatāṃ devīṃ stotravṛndena bhaktitaḥ || 3||
अर्थ जे भक्तिपूर्वक या स्तोत्रसमूहाने देवीची स्तुती करतात, त्यांची उच्चाटन आदी समस्त कर्मेही सिद्ध होतात.
न मन्त्रो नौषधं तस्य न किञ्चिदपि विद्यते ।
विना जप्येन सिद्ध्येत्तु सर्वमुच्चाटनादिकम् ॥ ४॥
na mantro nauṣadhaṃ tasya na kiñcidapi vidyate |
vinā japyena siddhyettu sarvamuccāṭanādikam || 4||
अर्थ त्याला (अशा साधकाला) कोणताही मंत्र, कोणतीही औषधी अथवा अन्य कोणतेही साधन आवश्यक राहत नाही; केवळ (सप्तशतीच्या) जपानेच उच्चाटन आदी सर्व काही सिद्ध होते.
समग्राण्यपि सेत्स्यन्ति लोकशङ्कामिमां हरः ।
कृत्वा निमन्त्रयामास सर्वमेवमिदं शुभम् ॥ ५॥
samagrāṇyapi setsyanti lokaśaṅkāmimāṃ haraḥ |
kṛtvā nimantrayāmāsa sarvamevamidaṃ śubham || 5||
अर्थ समस्त (कर्मेही) सिद्ध होतील — (सर्व काही इतक्या सहजतेने प्राप्त होईल, यावर) लोकांत ही शंका उत्पन्न होण्याची स्थिती पाहून भगवान हर (शिव) यांनी या संपूर्ण शुभ स्तोत्राला (कीलित करून) मर्यादेत बांधले.
स्तोत्रं वै चण्डिकायास्तु तच्च गुह्यं चकार सः ।
समाप्नोति स पुण्येन तां यथावन्निमन्त्रणाम् ॥ ६॥
stotraṃ vai caṇḍikāyāstu tacca guhyaṃ cakāra saḥ |
samāpnoti sa puṇyena tāṃ yathāvannimantraṇām || 6||
अर्थ आणि त्यांनी (शिवांनी) चंडिकेचे ते स्तोत्र गुह्य (गुप्त) करून ठेवले. जो पुण्याच्या बळावर त्या (देवीच्या) यथाविधी आमंत्रणाला (अनुग्रहाला) उत्तम रीतीने प्राप्त करतो —
सोऽपि क्षेममवाप्नोति सर्वमेव न संशयः ।
कृष्णायां वा चतुर्दश्यामष्टम्यां वा समाहितः ॥ ७॥
so'pi kṣemamavāpnoti sarvameva na saṃśayaḥ |
kṛṣṇāyāṃ vā caturdaśyāmaṣṭamyāṃ vā samāhitaḥ || 7||
अर्थ — तोही निःसंशय सर्व काही आणि क्षेम (कल्याण) प्राप्त करतो. कृष्णपक्षातील चतुर्दशीला अथवा अष्टमीला एकाग्रचित्त (समाहित) होऊन —
ददाति प्रतिगृह्णाति नान्यथैषा प्रसीदति ।
इत्थं रूपेण कीलेन महादेवेन कीलितम् ॥ ८॥
dadāti pratigṛhṇāti nānyathaiṣā prasīdati |
itthaṃ rūpeṇa kīlena mahādevena kīlitam || 8||
अर्थ — (गुरू आणि शिष्य यांच्यात स्तोत्रमंत्र यथाविधी) दिला व घेतला जातो; याविना ही देवी प्रसन्न होत नाही. याच प्रकारे, याच रूपात, महादेवांनी (या स्तोत्राला) खिळ्याने (कीलकाने) कीलित करून ठेवले आहे.
यो निष्कीलां विधायैनां चण्डीं जपति नित्यशः ।
स सिद्धः स गणः सोऽथ गन्धर्वो जायते ध्रुवम् ॥ ९॥
yo niṣkīlāṃ vidhāyaināṃ caṇḍīṃ japati nityaśaḥ |
sa siddhaḥ sa gaṇaḥ so'tha gandharvo jāyate dhruvam || 9||
अर्थ जो या चंडीला (सप्तशतीला) निष्कील (कीलनरहित) करून तिचा रोज जप करतो, तो निश्चितच सिद्ध, गण अथवा गंधर्व होतो.
न चैवापाटवं तस्य भयं क्वापि न जायते ।
नापमृत्युवशं याति मृते च मोक्षमाप्नुयात् ॥ १०॥
na caivāpāṭavaṃ tasya bhayaṃ kvāpi na jāyate |
nāpamṛtyuvaśaṃ yāti mṛte ca mokṣamāpnuyāt || 10||
अर्थ त्याला कोणतीही अशक्तता (रोग वा दुर्बलता) येत नाही आणि कोठेही कोणते भय उत्पन्न होत नाही; तो अपमृत्यूच्या अधीन जात नाही आणि मृत्यूनंतर मोक्ष प्राप्त करतो.
ज्ञात्वा प्रारभ्य कुर्वीत ह्यकुर्वाणो विनश्यति ।
ततो ज्ञात्वैव सम्पूर्णमिदं प्रारभ्यते बुधैः ॥ ११॥
jñātvā prārabhya kurvīta hyakurvāṇo vinaśyati |
tato jñātvaiva sampūrṇamidaṃ prārabhyate budhaiḥ || 11||
अर्थ (हे रहस्य) जाणूनच आरंभ करून साधना करावी; जो न जाणता (कीलक न काढता) करतो, तो नष्ट होतो. म्हणूनच विद्वान लोक हे उत्तम रीतीने जाणूनच याचा संपूर्ण आरंभ करतात.
सौभाग्यादि च यत्किञ्चिद् दृश्यते ललनाजने ।
तत्सर्वं तत्प्रसादेन तेन जप्यमिदं शुभम् ॥ १२॥
saubhāgyādi ca yatkiñcid dṛśyate lalanājane |
tatsarvaṃ tatprasādena tena japyamidaṃ śubham || 12||
अर्थ स्त्रीजनांमध्ये जे काही सौभाग्य आदी दिसून येते, ते सर्व त्याच (देवीच्या) कृपेने आहे; म्हणून हे शुभ स्तोत्र जप करण्यायोग्य आहे.
शनैस्तु जप्यमानेऽस्मिन् स्तोत्रे सम्पत्तिरुच्चकैः ।
भवत्येव समग्रापि ततः प्रारभ्यमेव तत् ॥ १३॥
śanaistu japyamāne'smin stotre sampattiruccakaiḥ |
bhavatyeva samagrāpi tataḥ prārabhyameva tat || 13||
अर्थ या स्तोत्राचा हळूहळू (मंद स्वरात) जप करत राहिल्यास संपूर्ण संपत्तीही उच्च रूपात (विपुलतेने) अवश्य प्राप्त होते; म्हणून याचा आरंभ अवश्य करावा.
ऐश्वर्यं तत्प्रसादेन सौभाग्यारोग्यमेव च ।
शत्रुहानिः परो मोक्षः स्तूयते सा न किं जनैः ॥ १४॥
aiśvaryaṃ tatprasādena saubhāgyārogyameva ca |
śatruhāniḥ paro mokṣaḥ stūyate sā na kiṃ janaiḥ || 14||
अर्थ तिच्या (देवीच्या) कृपेने ऐश्वर्य, सौभाग्य आणि आरोग्य, शत्रूंचा नाश तसेच परम मोक्ष प्राप्त होतो — मग लोकांनी तिची स्तुती का करू नये?
चण्डिकां हृदयेनापि यः स्मरेत् सततं नरः ।
हृद्यं काममवाप्नोति हृदि देवी सदा वसेत् ॥ १५॥
caṇḍikāṃ hṛdayenāpi yaḥ smaret satataṃ naraḥ |
hṛdyaṃ kāmamavāpnoti hṛdi devī sadā vaset || 15||
अर्थ जो मनुष्य निरंतर हृदयानेही चंडिकेचे स्मरण करतो, तो हृदयाला प्रिय (मनोवांछित) फळ प्राप्त करतो आणि देवी सदा त्याच्या हृदयात निवास करते.
अग्रतोऽमुं महादेवकृतं कीलकवारणम् ।
निष्कीलञ्च तथा कृत्वा पठितव्यं समाहितैः ॥ १६॥
agrato'muṃ mahādevakṛtaṃ kīlakavāraṇam |
niṣkīlañca tathā kṛtvā paṭhitavyaṃ samāhitaiḥ || 16||
अर्थ महादेवांनी केलेल्या या कीलकाचे निवारण (कीलकवारण) प्रथम (सर्वांत आधी) वाचून आणि अशा प्रकारे (सप्तशतीला) निष्कील करून, समाहित (एकाग्रचित्त) साधकांनी तिचे पठण करावे.
