पञ्चदेव-पूजन विधि

आदित्यं गणनाथं च देवीं रुद्रं च केशवम् । पञ्चदैवत्यमित्युक्तं सर्वकर्मसु पूजयेत् ॥ (मत्स्यपुराण)

एका मूर्तिर्न सम्पूज्या गृहिणा स्वेष्टमिच्छता । अनेकमूर्तिसम्पन्नः सर्वान् कामानवाप्नुयात् ॥ गृहे लिङ्गद्वयं नार्च्यं गणेशत्रितयं तथा । शङ्खद्वयं तथा सूर्यो नार्च्यौ शक्तित्रयं तथा ॥ द्वे चक्रे द्वारकायास्तु शालग्रामशिलाद्वयम् । तेषां तु पूजनेनैव उद्वेगं प्राप्नुयाद् गृही ॥ (आचारप्रकाश, आचारेन्दु) शालग्रामशिलायास्तु प्रतिष्ठा नैव विद्यते ।      (स्कन्दपुराण) बाणलिङ्गानि राजेन्द्र ख्यातानि भुवनत्रये । न प्रतिष्ठा न संस्कारस्तेषां नावाहनं तथा ॥ (भविष्यपुराण) शैलीं दारुमयीं हैमीं धात्वाद्याकारसम्भवाम् । प्रतिष्ठां वै प्रकुर्वीत प्रासादे वा गृहे नृप ॥ (वृद्धपाराशर) गृहे चलार्चा विज्ञेया प्रासादे स्थिरसंज्ञिका । इत्येते कथिता मार्गा मुनिभिः कर्मवादिभिः ॥ (लौगाक्षिभास्कर) गङ्गाप्रवाहे शालग्रामशिलायां च सुरार्चने । द्विजपुङ्गव ! नापेक्ष्ये आवाहनविसर्जने ॥ शिवलिङ्गेऽपि सर्वेषां देवानां पूजनं भवेत् । सर्वलोकमये यस्माच्छिवशक्तिर्विभुः प्रभुः ॥ (बृहद्धर्मपुराण अ० ८७)

मा नु शोकं कुरुष्व त्वं स्थानत्यागं च मा कुरु । देवतापूजनार्थाय प्रार्थयामि वनस्पते ॥

तुलसीं ये विचिन्वन्ति धन्यास्ते करपल्लवाः ।

तुलस्यमृतजन्मासि सदा त्वं केशवप्रिया । चिनोमि केशवस्यार्थें वरदा भव शोभने ॥ त्वदङ्गसम्भवैः पत्रैः पूजयामि यथा हरिम् । तथा कुरु पवित्राङ्गि ! कलौ मलविनाशिनि ॥ (आह्निकसूत्रावली)

अमृतोद्भव ! श्रीवृक्ष ! महादेवप्रियः सदा । गृह्णामि तव पत्राणि शिवपूजार्थमादरात् ॥ (आचारेन्दु)

विनियोग— अपसर्पन्त्विति मन्त्रस्य वामदेव ऋषिः, शिवो देवता, अनुष्टुप् छन्दः, भूतादिविघ्नोत्सादने विनियोगः । ॐ अपसर्पन्तु ते भूता ये भूता भूतले स्थिताः । ये भूता विघ्नकर्तारस्ते नश्यन्तु शिवाज्ञया ॥ ॐ पृथ्वीति मन्त्रस्य मेरुपृष्ठ ऋषिः, सुतलं छन्दः, कूर्मो देवता, आसनपवित्रकरणे विनियोगः । ॐ पृथ्वि त्वया धृता लोका देवि त्वं विष्णुना धृता । त्वं च धारय मां देवि पवित्रं कुरु चासनम् ॥ १-ॐ लं पृथिव्यात्मकं गन्धं परिकल्पयामि । २-ॐ हं आकाशात्मकं पुष्पं परिकल्पयामि । ३-ॐ यं वाय्वात्मकं धूपं परिकल्पयामि । ४-ॐ रं वह्न्यात्मकं दीपं दर्शयामि । ५-ॐ वं अमृतात्मकं नैवेद्यं निवेदयामि । ६-ॐ सौं सर्वात्मकं सर्वोपचारं समर्पयामि ।

सुमुखश्चैकदन्तश्च कपिलो गजकर्णकः । लम्बोदरश्च विकटो विघ्ननाशो विनायकः ॥ धूम्रकेतुर्गणाध्यक्षो भालचन्द्रो गजाननः । द्वादशैतानि नामानि यः पठेच्छृणुयादपि ॥ विद्यारम्भे विवाहे च प्रवेशे निर्गमे तथा । संग्रामे संकटे चैव विघ्नस्तस्य न जायते ॥ श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । लक्ष्मीनारायणाभ्यां नमः । उमामहेश्वराभ्यां नमः । वाणीहिरण्यगर्भाभ्यां नमः । शचीपुरन्दराभ्यां नमः । मातृपितृचरणकमलेभ्यो नमः । इष्टदेवताभ्यो नमः । कुलदेवताभ्यो नमः । ग्रामदेवताभ्यो नमः । वास्तुदेवताभ्यो नमः । स्थानदेवताभ्यो नमः । एतत्कर्मप्रधानदेवताभ्यो नमः । सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः । सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमः । — ॐ विष्णुर्विष्णुर्विष्णुः अद्य····अहं श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं विष्णुशिवगणेशसूर्यदुर्गार्चनं करिष्ये । — ····सर्वाभीष्टस्वर्गापवर्गफलप्राप्तिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं विष्णुशिवगणेशसूर्यदुर्गार्चनं करिष्ये ।

आगमार्थं तु देवानां गमनार्थं च रक्षसाम् । कुरु घण्टे वरं नादं देवतास्थानसंनिधौ ॥ ‘घण्टास्थिताय गरुडाय नमः । ’

पृथिव्यां यानि तीर्थानि स्थावराणि चराणि च । तानि तीर्थानि शङ्खेऽस्मिन् विशन्तु ब्रह्मशासनात् ॥ निर्मितः सर्वदेवैश्च पाञ्चजन्य ! नमोऽस्तु ते ॥

ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा । यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥

ॐ कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः । मूले त्वस्य स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ॥ कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुन्धरा । ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः ॥ अङ्गैश्च सहिताः सर्वे कलशं तु समाश्रिताः । अत्र गायत्री सावित्री शान्तिः पुष्टिकरी तथा ॥ सर्वे समुद्राः सरितस्तीर्थानि जलदा नदाः । आयान्तु देवपूजार्थं दुरितक्षयकारकाः ॥ गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति ! नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् संनिधिं कुरु ॥ देवदानवसंवादे मथ्यमाने महोदधौ । उत्पन्नोऽसि तदा कुम्भ ! विधृतो विष्णुना स्वयम् ॥ त्वत्तोये सर्वतीर्थानि देवाः सर्वे त्वयि स्थिताः । त्वयि तिष्ठन्ति भूतानि त्वयि प्राणाः प्रतिष्ठिताः ॥ शिवः स्वयं त्वमेवासि विष्णुस्त्वं च प्रजापतिः । आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवाः सपैतृकाः ॥ त्वयि तिष्ठन्ति सर्वेऽपि यतः कामफलप्रदाः । त्वत्प्रसादादिमं यज्ञं कर्तुमीहे जलोद्भव ! सांनिध्यं कुरु मे देव प्रसन्नो भव सर्वदा ॥ उद्यत्कोटिदिवाकराभमनिशं शङ्खं गदां पङ्कजं चक्रं बिभ्रतमिन्दिरावसुमतीसंशोभिपार्श्वद्वयम् । कोटीराङ्गदहारकुण्डलधरं पीताम्बरं कौस्तुभै- र्दीप्तं विश्वधरं स्ववक्षसि लसच्छ्रीवत्सचिह्नं भजे ॥ ध्यानार्थे अक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॐ विष्णवे नमः । ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारुचन्द्रावतंसं रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गं परशुमृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम् । पद्मासीनं समन्तात् स्तुतममरगणैर्व्याघ्रकृत्तिं वसानं विश्वाद्यं विश्वबीजं निखिलभयहरं पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रम् ॥ ध्यानार्थे अक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॐ शिवाय नमः । खर्वं स्थूलतनुं गजेन्द्रवदनं लम्बोदरं सुन्दरं प्रस्यन्दन्मदगन्धलुब्धमधुपव्यालोलगण्डस्थलम् । दन्ताघातविदारितारिरुधिरैः सिन्दूरशोभाकरं वन्दे शैलसुतासुतं गणपतिं सिद्धिप्रदं कामदम् ॥ ध्यानार्थे अक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॐ श्रीगणेशाय नमः । रक्ताम्बुजासनमशेषगुणैकसिन्धुं भानुं समस्तजगतामधिपं भजामि । पद्मद्वयाभयवरान् दधतं कराब्जै- र्माणिक्यमौलिमरुणाङ्गरुचिं त्रिनेत्रम् ॥ ध्यानार्थे अक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॐ श्रीसूर्याय नमः । सिंहस्था शशिशेखरा मरकतप्रख्यैश्चतुर्भिर्भुजैः शङ्खं चक्रधनुःशरांश्च दधती नेत्रैस्त्रिभिः शोभिता । आमुक्ताङ्गदहारकङ्कणरणत्काञ्चीरणन्नूपुरा दुर्गा दुर्गतिहारिणी भवतु नो रत्नोल्लसत्कुण्डला ॥ ध्यानार्थे अक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॐ श्रीदुर्गायै नमः ।

— ‘ॐ विष्णुशिवगणेशसूर्यदुर्गाभ्यो नमः, पुष्पाञ्जलिं समर्पयामि । ’

— आगच्छन्तु सुरश्रेष्ठा भवन्त्वत्र स्थिराः समे । यावत् पूजां करिष्यामि तावत् तिष्ठन्तु संनिधौ ॥ ॐ विष्णुशिवगणेशसूर्यदुर्गाभ्यो नमः, आवाहनार्थे पुष्पं समर्पयामि ।

अनेकरत्नसंयुक्तं नानामणिगणान्वितम् । कार्तस्वरमयं दिव्यमासनं परिगृह्यताम् ॥ ॐ विष्णुपञ्चायतनदेवताभ्यो नमः, आसनार्थे तुलसीदलं समर्पयामि ।

गङ्गादिसर्वतीर्थेभ्य आनीतं तोयमुत्तमम् । पाद्यार्थं सम्प्रदास्यामि गृह्णन्तु परमेश्वराः ॥ ॐ विष्णुपञ्चायतनदेवताभ्यो नमः, पादयोः पाद्यं समर्पयामि ।

गन्धपुष्पाक्षतैर्युक्तमर्घ्यं सम्पादितं मया । गृह्णन्त्वर्घ्यं महादेवाः प्रसन्नाश्च भवन्तु मे ॥ ॐ विष्णुपञ्चायतनदेवताभ्यो नमः, हस्तयोरर्घ्यं समर्पयामि ।

कर्पूरेण सुगन्धेन वासितं स्वादु शीतलम् । तोयमाचमनीयार्थं गृह्णन्तु परमेश्वराः ॥ ॐ विष्णुपञ्चायतनदेवताभ्यो नमः, आचमनीयं जलं समर्पयामि ।

मन्दाकिन्याः समानीतैः कर्पूरागुरुवासितैः । स्नानं कुर्वन्तु देवेशा जलैरेभिः सुगन्धिभिः ॥ ॐ विष्णुपञ्चायतनदेवताभ्यो नमः, स्नानीयं जलं समर्पयामि ।

स्नानान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।

पयो दधि घृतं चैव मधु च शर्करान्वितम् । पञ्चामृतं मयाऽऽनीतं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ विष्णुपञ्चायतनदेवताभ्यो नमः, पञ्चामृतस्नानं समर्पयामि ।

मलयाचलसम्भूतचन्दनेन विमिश्रितम् । इदं गन्धोदकं स्नानं कुङ्कुमाक्तं नु गृह्यताम् ॥ ॐ विष्णुपञ्चायतनदेवताभ्यो नमः, गन्धोदकं समर्पयामि ।

मलयाचलसम्भूतचन्दनाऽगरुमिश्रितम् । सलिलं देवदेवेश ! शुद्धस्नानाय गृह्यताम् ॥ ॐ विष्णुपञ्चायतनदेवताभ्यो नमः, शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ।

शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।

शीतवातोष्णसंत्राणे लोकलज्जानिवारणे । देहालङ्करणे वस्त्रे भवद्भ्यो वाससी शुभे ॥ ॐ विष्णुपञ्चायतनदेवताभ्यो नमः, वस्त्रमुपवस्त्रं च समर्पयामि ।

वस्त्रोपवस्त्रान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।

नवभिस्तन्तुभिर्युक्तं त्रिगुणं देवतामयम् । उपवीतं मया दत्तं गृह्णन्तु परमेश्वराः ॥ ॐ विष्णुपञ्चायतनदेवताभ्यो नमः, यज्ञोपवीतं समर्पयामि ।

यज्ञोपवीतान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।

श्रीखण्डं चन्दनं दिव्यं गन्धाढ्यं सुमनोहरम् । विलेपनं सुरश्रेष्ठ चन्दनं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ विष्णुपञ्चायतनदेवताभ्यो नमः, चन्दनानुलेपनं समर्पयामि ।

माल्यादीनि सुगन्धीनि मालत्यादीनि भक्तितः । मयाऽऽहृतानि पुष्पाणि पूजार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ विष्णुपञ्चायतनदेवताभ्यो नमः, पुष्पाणि (पुष्पमालाम्) समर्पयामि ।

तुलसीं हेमरूपां च रत्नरूपां च मञ्जरीम् । भवमोक्षप्रदां रम्यामर्पयामि हरिप्रियाम् ॥ ॐ विष्णुपञ्चायतनदेवताभ्यो नमः, तुलसीदलं मञ्जरीं च समर्पयामि ।

वनस्पतिरसोद्भूतो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः । आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ विष्णुपञ्चायतनदेवताभ्यो नमः, धूपमाघ्रापयामि ।

साज्यं च वर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया । दीपं गृह्णन्तु देवेशास्त्रैलोक्यतिमिरापहम् ॥ ॐ विष्णुपञ्चायतनदेवताभ्यो नमः, दीपं दर्शयामि ।

शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च । आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ विष्णुपञ्चायतनदेवताभ्यो नमः, नैवेद्यं निवेदयामि । नैवेद्यान्ते ध्यानं ध्यानान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि । उत्तरापोऽशनार्थं हस्तप्रक्षालनार्थं मुखप्रक्षालनार्थं च जलं समर्पयामि ।

इदं फलं मया देव स्थापितं पुरतस्तव । तेन मे सफलावाप्तिर्भवेज्जन्मनि जन्मनि ॥ ॐ विष्णुपञ्चायतनदेवताभ्यो नमः, ऋतुफलानि समर्पयामि । मध्ये आचमनीयं उत्तरापोऽशनं च जलं समर्पयामि ।

पूगीफलं महद् दिव्यं नागवल्लीदलैर्युतम् । एलालवंगसंयुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ विष्णुपञ्चायतनदेवताभ्यो नमः, मुखवासार्थे ताम्बूलं समर्पयामि ।

हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमबीजं विभावसोः । अनन्तपुण्यफलदमतः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥ ॐ विष्णुपञ्चायतनदेवताभ्यो नमः, दक्षिणां समर्पयामि । ।

कदलीगर्भसम्भूतं कर्पूरं तु प्रदीपितम् । आरार्तिकमहं कुर्वे पश्य मां वरदो भव ॥ ॐ विष्णुपञ्चायतनदेवताभ्यो नमः, आरार्तिकं समर्पयामि ।

शङ्खमध्ये स्थितं तोयं भ्रामितं केशवोपरि । अङ्गलग्नं मनुष्याणां ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥

यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च । तानि सर्वाणि नश्यन्तु प्रदक्षिणपदे पदे ॥ ॐ विष्णुपञ्चायतनदेवताभ्यो नमः, प्रदक्षिणां समर्पयामि ।

श्रद्धया सिक्तया भक्त्या हार्दप्रेम्णा समर्पितः । मन्त्रपुष्पाञ्जलिश्चायं कृपया प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ विष्णुपञ्चायतनदेवताभ्यो नमः, मन्त्रपुष्पाञ्जलिं समर्पयामि ।

नमोऽस्त्वनन्ताय सहस्रमूर्तये सहस्रपादाक्षिशिरोरुबाहवे । सहस्रनाम्ने पुरुषाय शाश्वते सहस्रकोटीयुगधारिणे नमः ॥ ॐ विष्णुपञ्चायतनदेवताभ्यो नमः, प्रार्थनापूर्वकं नमस्कारान् समर्पयामि ।

विष्वक्सेनोद्धवाक्रूराः सनकाद्याः शुकादयः । महाविष्णुप्रसादोऽयं सर्वे गृह्णन्तु वैष्णवाः ॥ (ख)

गणेशो गालवो गार्ग्यो मङ्गलश्च सुधाकरः । गणेशस्य प्रसादोऽयं सर्वे गृह्णन्तु भागिनः ॥ (ग)

बाणरावणचण्डीशनन्दिभृङ्गिरिटादयः । सदाशिवप्रसादोऽयं सर्वे गृह्णन्तु शाम्भवाः ॥ (घ)

शक्तिरुच्छिष्टचाण्डालीसोमसूर्यहुताशनाः । महालक्ष्मीप्रसादोऽयं सर्वे गृह्णन्तु शाक्तिकाः ॥ (ङ)

छायासंज्ञाश्राद्धरेवादण्डमाठरकादयः । दिवाकरप्रसादोऽयं ब्राध्ना गृह्णन्तु शेषकम् ॥

अकालमृत्युहरणं सर्वव्याधिविनाशनम् । विष्णुपादोदकं पीत्वा पुनर्जन्म न विद्यते ॥

मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनार्दन । यत्पूजितं मया देव ! परिपूर्णं तदस्तु मे ॥ आवाहनं न जानामि न जानामि विसर्जनम् । पूजां चैव न जानामि क्षमस्व परमेश्वर ॥ अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम । तस्मात् कारुण्यभावेन रक्ष मां परमेश्वर ॥

ॐ तत्सद् ब्रह्मार्पणमस्तु । ॐ विष्णवे नमः, ॐ विष्णवे नमः, ॐ विष्णवे नमः ।