Ayodhya Kand — अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्ड · दोहा १०८–१२६
yaha sudhi pāi prayāga nivāsī| baṭu tāpasa muni siddha udāsī|| bharadvāja āśrama saba āe| dekhana dasaratha suana suhāe||
rāma pranāma kīnha saba kāhū| mudita bhae lahi loyana lāhū|| dehiṃ asīsa parama sukhu pāī| phire sarāhata suṃdaratāī||
rāma kīnha biśrāma nisi prāta prayāga nahāi| cale sahita siya lakhana jana mudadita munihi siru nāi || 108||
rāma saprema kaheu muni pāhīṃ| nātha kahia hama kehi maga jāhīṃ|| muni mana bihasi rāma sana kahahīṃ| sugama sakala maga tumha kahum̐ ahahīṃ||
sātha lāgi muni siṣya bolāe| suni mana mudita pacāsaka āe|| sabanhi rāma para prema apārā| sakala kahahi magu dīkha hamārā||
muni baṭu cāri saṃga taba dīnhe| jinha bahu janama sukṛta saba kīnhe|| kari pranāmu riṣi āyasu pāī| pramudita hṛdayam̐ cale raghurāī||
grāma nikaṭa jaba nikasahi jāī| dekhahi darasu nāri nara dhāī|| hohi sanātha janama phalu pāī| phirahi dukhita manu saṃga paṭhāī||
bidā kie baṭu binaya kari phire pāi mana kāma| utari nahāe jamuna jala jo sarīra sama syāma || 109||
sunata tīravāsī nara nārī| dhāe nija nija kāja bisārī|| lakhana rāma siya sundaratāī| dekhi karahiṃ nija bhāgya baṛāī||
ati lālasā basahiṃ mana māhīṃ| nāum̐ gāum̐ būjhata sakucāhīṃ|| je tinha mahum̐ bayabiridha sayāne| tinha kari juguti rāmu pahicāne||
sakala kathā tinha sabahi sunāī| banahi cale pitu āyasu pāī|| suni sabiṣāda sakala pachitāhīṃ| rānī rāyam̐ kīnha bhala nāhīṃ||
tehi avasara eka tāpasu āvā| tejapuṃja laghubayasa suhāvā|| kavi alakhita gati beṣu birāgī| mana krama bacana rāma anurāgī||
sajala nayana tana pulaki nija iṣṭadeu pahicāni| pareu daṃḍa jimi dharanitala dasā na jāi bakhāni || 110||
rāma saprema pulaki ura lāvā| parama raṃka janu pārasu pāvā|| manahum̐ premu paramārathu doū| milata dhare tana kaha sabu koū||
bahuri lakhana pāyanha soi lāgā| līnha uṭhāi umagi anurāgā|| puni siya carana dhūri dhari sīsā| janani jāni sisu dīnhi asīsā||
kīnha niṣāda daṃḍavata tehī| mileu mudita lakhi rāma sanehī|| piata nayana puṭa rūpu piyūṣā| mudita suasanu pāi jimi bhūkhā||
te pitu mātu kahahu sakhi kaise| jinha paṭhae bana bālaka aise|| rāma lakhana siya rūpu nihārī| hohiṃ saneha bikala nara nārī||
taba raghubīra aneka bidhi sakhahi sikhāvanu dīnha| rāma rajāyasu sīsa dhari bhavana gavanu teṃim̐ kīnha || 111||
puni siyam̐ rāma lakhana kara jorī| jamunahi kīnha pranāmu bahorī|| cale sasīya mudita dou bhāī| rabitanujā kai karata baṛāī||
pathika aneka milahiṃ maga jātā| kahahiṃ saprema dekhi dou bhrātā|| rāja lakhana saba aṃga tumhāreṃ| dekhi socu ati hṛdaya hamāreṃ||
māraga calahu payādehi pāem̐| jyotiṣu jhūṭha hamāreṃ bhāem̐|| agamu paṃtha giri kānana bhārī| tehi maham̐ sātha nāri sukumārī||
kari kehari bana jāi na joī| hama sam̐ga calahi jo āyasu hoī|| jāba jahām̐ lagi taham̐ pahum̐cāī| phiraba bahori tumhahi siru nāī||
ehi bidhi pūm̐chahiṃ prema basa pulaka gāta jalu naina| kṛpāsiṃdhu pherahi tinhahi kahi binīta mṛdu baina || 112||
je pura gām̐va basahiṃ maga māhīṃ| tinhahi nāga sura nagara sihāhīṃ|| kehi sukṛtīṃ kehi gharīṃ basāe| dhanya punyamaya parama suhāe||
jaham̐ jaham̐ rāma carana cali jāhīṃ| tinha samāna amarāvati nāhīṃ|| punyapuṃja maga nikaṭa nivāsī| tinhahi sarāhahiṃ surapurabāsī||
je bhari nayana bilokahiṃ rāmahi| sītā lakhana sahita ghanasyāmahi|| je sara sarita rāma avagāhahiṃ| tinhahi deva sara sarita sarāhahiṃ||
jehi taru tara prabhu baiṭhahiṃ jāī| karahiṃ kalapataru tāsu baṛāī|| parasi rāma pada paduma parāgā| mānati bhūmi bhūri nija bhāgā||
chām̐ha karahi ghana bibudhagana baraṣahi sumana sihāhiṃ| dekhata giri bana bihaga mṛga rāmu cale maga jāhiṃ || 113||
sītā lakhana sahita raghurāī| gām̐va nikaṭa jaba nikasahiṃ jāī|| suni saba bāla bṛddha nara nārī| calahiṃ turata gṛhakāju bisārī||
rāma lakhana siya rūpa nihārī| pāi nayanaphalu hohiṃ sukhārī|| sajala bilocana pulaka sarīrā| saba bhae magana dekhi dou bīrā||
barani na jāi dasā tinha kerī| lahi janu raṃkanha suramani ḍherī|| ekanha eka boli sikha dehīṃ| locana lāhu lehu chana ehīṃ||
rāmahi dekhi eka anurāge| citavata cale jāhiṃ sam̐ga lāge|| eka nayana maga chabi ura ānī| hohiṃ sithila tana mana bara bānī||
eka dekhiṃ baṭa chām̐ha bhali ḍāsi mṛdula tṛna pāta| kahahiṃ gavām̐ia chinuku śramu gavanaba abahiṃ ki prāta || 114||
eka kalasa bhari ānahiṃ pānī| am̐caia nātha kahahiṃ mṛdu bānī|| suni priya bacana prīti ati dekhī| rāma kṛpāla susīla biseṣī||
jānī śramita sīya mana māhīṃ| gharika bilaṃbu kīnha baṭa chāhīṃ|| mudita nāri nara dekhahiṃ sobhā| rūpa anūpa nayana manu lobhā||
ekaṭaka saba sohahiṃ cahum̐ orā| rāmacaṃdra mukha caṃda cakorā|| taruna tamāla barana tanu sohā| dekhata koṭi madana manu mohā||
dāmini barana lakhana suṭhi nīke| nakha sikha subhaga bhāvate jī ke|| munipaṭa kaṭinha kaseṃ tūnīrā| sohahiṃ kara kamalini dhanu tīrā||
jaṭā mukuṭa sīsani subhaga ura bhuja nayana bisāla| sarada paraba bidhu badana bara lasata sveda kana jāla || 115||
barani na jāi manohara jorī| sobhā bahuta thori mati morī|| rāma lakhana siya suṃdaratāī| saba citavahiṃ cita mana mati lāī||
thake nāri nara prema piāse| manahum̐ mṛgī mṛga dekhi diā se|| sīya samīpa grāmatiya jāhīṃ| pūm̐chata ati saneham̐ sakucāhīṃ||
bāra bāra saba lāgahiṃ pāem̐| kahahiṃ bacana mṛdu sarala subhāem̐|| rājakumāri binaya hama karahīṃ| tiya subhāyam̐ kachu pūm̐chata ḍarahīṃ||
svāmini abinaya chamabi hamārī| bilagu na mānaba jāni gavām̐rī|| rājakuam̐ra dou sahaja salone| inha teṃ lahī duti marakata sone||
syāmala gaura kisora bara suṃdara suṣamā aina| sarada sarbarīnātha mukhu sarada saroruha naina || 116||
koṭi manoja lajāvanihāre| sumukhi kahahu ko āhiṃ tumhāre|| suni sanehamaya maṃjula bānī| sakucī siya mana mahum̐ musukānī||
tinhahi biloki bilokati dharanī| duhum̐ sakoca sakucita barabaranī|| sakuci saprema bāla mṛga nayanī| bolī madhura bacana pikabayanī||
sahaja subhāya subhaga tana gore| nāmu lakhanu laghu devara more|| bahuri badanu bidhu aṃcala ḍhām̐kī| piya tana citai bhauṃha kari bām̐kī||
khaṃjana maṃju tirīche nayanani| nija pati kaheu tinhahi siyam̐ sayanani|| bhai mudita saba grāmabadhūṭīṃ| raṃkanha rāya rāsi janu lūṭīṃ||
ati saprema siya pāyam̐ pari bahubidhi dehiṃ asīsa| sadā sohāgini hohu tumha jaba lagi mahi ahi sīsa || 117||
pārabatī sama patipriya hohū| debi na hama para chāṛaba chohū|| puni puni binaya karia kara jorī| jauṃ ehi māraga phiria bahorī||
darasanu deba jāni nija dāsī| lakhīṃ sīyam̐ saba prema piāsī|| madhura bacana kahi kahi paritoṣīṃ| janu kumudinīṃ kaumudīṃ poṣīṃ||
tabahiṃ lakhana raghubara rukha jānī| pūm̐cheu magu loganhi mṛdu bānī|| sunata nāri nara bhae dukhārī| pulakita gāta bilocana bārī||
miṭā modu mana bhae malīne| bidhi nidhi dīnha leta janu chīne|| samujhi karama gati dhīraju kīnhā| sodhi sugama magu tinha kahi dīnhā||
lakhana jānakī sahita taba gavanu kīnha raghunātha| phere saba priya bacana kahi lie lāi mana sātha || 118||
phirata nāri nara ati pachitāhīṃ| deahi doṣu dehiṃ mana māhīṃ|| sahita biṣāda parasapara kahahīṃ| bidhi karataba ulaṭe saba ahahīṃ||
nipaṭa niraṃkusa niṭhura nisaṃkū| jehiṃ sasi kīnha saruja sakalaṃkū|| rūkha kalapataru sāgaru khārā| tehiṃ paṭhae bana rājakumārā||
jauṃ pe inhahi dīnha banabāsū| kīnha bādi bidhi bhoga bilāsū|| e bicarahiṃ maga binu padatrānā| race bādi bidhi bāhana nānā||
e mahi parahiṃ ḍāsi kusa pātā| subhaga seja kata sṛjata bidhātā|| tarubara bāsa inhahi bidhi dīnhā| dhavala dhāma raci raci śramu kīnhā||
jauṃ e muni paṭa dhara jaṭila suṃdara suṭhi suqumāra| bibidha bhām̐ti bhūṣana basana bādi kie karatāra || 119||
jauṃ e kaṃda mūla phala khāhīṃ| bādi sudhādi asana jaga māhīṃ|| eka kahahiṃ e sahaja suhāe| āpu pragaṭa bhae bidhi na banāe||
jaham̐ lagi beda kahī bidhi karanī| śravana nayana mana gocara baranī|| dekhahu khoji bhuana dasa cārī| kaham̐ asa puruṣa kahām̐ asi nārī||
inhahi dekhi bidhi manu anurāgā| paṭatara joga banāvai lāgā|| kīnha bahuta śrama aika na āe| tehiṃ iriṣā bana āni durāe||
eka kahahiṃ hama bahuta na jānahiṃ| āpuhi parama dhanya kari mānahiṃ|| te puni punyapuṃja hama lekhe| je dekhahiṃ dekhihahiṃ jinha dekhe||
ehi bidhi kahi kahi bacana priya lehiṃ nayana bhari nīra| kimi calihahi māraga agama suṭhi sukumāra sarīra || 120||
nāri saneha bikala basa hohīṃ| cakaī sām̐jha samaya janu sohīṃ|| mṛdu pada kamala kaṭhina magu jānī| gahabari hṛdayam̐ kahahiṃ bara bānī||
parasata mṛdula carana arunāre| sakucati mahi jimi hṛdaya hamāre|| jauṃ jagadīsa inhahi banu dīnhā| kasa na sumanamaya māragu kīnhā||
jauṃ māgā pāia bidhi pāhīṃ| e rakhiahiṃ sakhi ām̐khinha māhīṃ|| je nara nāri na avasara āe| tinha siya rāmu na dekhana pāe||
suni surupa būjhahiṃ akulāī| aba lagi gae kahām̐ lagi bhāī|| samaratha dhāi bilokahiṃ jāī| pramudita phirahiṃ janamaphalu pāī||
abalā bālaka bṛddha jana kara mījahiṃ pachitāhiṃ| hohiṃ premabasa loga imi rāmu jahām̐ jaham̐ jāhiṃ || 121||
gām̐va gām̐va asa hoi anaṃdū| dekhi bhānukula kairava caṃdū|| je kachu samācāra suni pāvahiṃ| te nṛpa rānihi dosu lagāvahiṃ||
kahahiṃ eka ati bhala naranāhū| dīnha hamahi joi locana lāhū|| kahahiṃ paraspara loga logāīṃ| bāteṃ sarala saneha suhāīṃ||
te pitu mātu dhanya jinha jāe| dhanya so nagaru jahām̐ teṃ āe|| dhanya so desu sailu bana gāūm̐| jaham̐ jaham̐ jāhiṃ dhanya soi ṭhāūm̐||
sukha pāyau biraṃci raci tehī| e jehi ke saba bhām̐ti sanehī|| rāma lakhana pathi kathā suhāī| rahī sakala maga kānana chāī||
ehi bidhi raghukula kamala rabi maga loganha sukha deta| jāhiṃ cale dekhata bipina siya saumitri sameta || 122||
āge rāmu lakhanu bane pācheṃ| tāpasa beṣa birājata kācheṃ|| ubhaya bīca siya sohati kaise| brahma jīva bica māyā jaise||
bahuri kahaum̐ chabi jasi mana basaī| janu madhu madana madhya rati lasaī|| upamā bahuri kahaum̐ jiyam̐ johī| janu budha bidhu bica rohini sohī||
prabhu pada rekha bīca bica sītā| dharati carana maga calati sabhītā|| sīya rāma pada aṃka barāem̐| lakhana calahiṃ magu dāhina lāem̐||
rāma lakhana siya prīti suhāī| bacana agocara kimi kahi jāī|| khaga mṛga magana dekhi chabi hohīṃ| lie cori cita rāma baṭohīṃ||
jinha jinha dekhe pathika priya siya sameta dou bhāi| bhava magu agamu anaṃdu tei binu śrama rahe sirāi || 123||
ajahum̐ jāsu ura sapanehum̐ kāū| basahum̐ lakhanu siya rāmu baṭāū|| rāma dhāma patha pāihi soī| jo patha pāva kabahum̐ muni koī||
taba raghubīra śramita siya jānī| dekhi nikaṭa baṭu sītala pānī|| taham̐ basi kaṃda mūla phala khāī| prāta nahāi cale raghurāī||
dekhata bana sara saila suhāe| bālamīki āśrama prabhu āe|| rāma dīkha muni bāsu suhāvana| suṃdara giri kānanu jalu pāvana||
sarani saroja biṭapa bana phūle| guṃjata maṃju madhupa rasa bhūle|| khaga mṛga bipula kolāhala karahīṃ| birahita baira mudita mana carahīṃ||
suci suṃdara āśramu nirakhi haraṣe rājivanena| suni raghubara āgamanu muni āgeṃ āyau lena || 124||
muni kahum̐ rāma daṃḍavata kīnhā| āsirabādu biprabara dīnhā|| dekhi rāma chabi nayana juṛāne| kari sanamānu āśramahiṃ āne||
munibara atithi prānapriya pāe| kaṃda mūla phala madhura magāe|| siya saumitri rāma phala khāe| taba muni āśrama die suhāe||
bālamīki mana ānam̐du bhārī| maṃgala mūrati nayana nihārī|| taba kara kamala jori raghurāī| bole bacana śravana sukhadāī||
tumha trikāla darasī munināthā| bisva badara jimi tumhareṃ hāthā|| asa kahi prabhu saba kathā bakhānī| jehi jehi bhām̐ti dīnha banu rānī||
tāta bacana puni mātu hita bhāi bharata asa rāu| mo kahum̐ darasa tumhāra prabhu sabu mama punya prabhāu || 125||
dekhi pāya munirāya tumhāre| bhae sukṛta saba suphala hamāre|| aba jaham̐ rāura āyasu hoī| muni udabegu na pāvai koī||
muni tāpasa jinha teṃ dukhu lahahīṃ| te naresa binu pāvaka dahahīṃ|| maṃgala mūla bipra paritoṣū| dahai koṭi kula bhūsura roṣū||
asa jiyam̐ jāni kahia soi ṭhāūm̐| siya saumitri sahita jaham̐ jāūm̐|| taham̐ raci rucira parana tṛna sālā| bāsu karau kachu kāla kṛpālā||
sahaja sarala suni raghubara bānī| sādhu sādhu bole muni gyānī|| kasa na kahahu asa raghukulaketū| tumha pālaka saṃtata śruti setū||
śruti setu pālaka rāma tumha jagadīsa māyā jānakī| jo sṛjati jagu pālati harati rukha pāi kṛpānidhāna kī|| jo sahasasīsu ahīsu mahidharu lakhanu sacarācara dhanī| sura kāja dhari nararāja tanu cale dalana khala nisicara anī||
rāma sarūpa tumhāra bacana agocara buddhipara| abigata akatha apāra neti neti nita nigama kaha || 126||
jagu pekhana tumha dekhanihāre| bidhi hari saṃbhu nacāvanihāre|| teu na jānahiṃ maramu tumhārā| auru tumhahi ko jānanihārā||
soi jānai jehi dehu janāī| jānata tumhahi tumhai hoi jāī|| tumharihi kṛpām̐ tumhahi raghunaṃdana| jānahiṃ bhagata bhagata ura caṃdana||