Ayodhya Kand — अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्ड · दोहा ३७–५३
rāma rāma raṭa bikala bhuālū| janu binu paṃkha bihaṃga behālū|| hṛdayam̐ manāva bhoru jani hoī| rāmahi jāi kahai jani koī||
udau karahu jani rabi raghukula gura| avadha biloki sūla hoihi ura|| bhūpa prīti kaikai kaṭhināī| ubhaya avadhi bidhi racī banāī||
bilapata nṛpahi bhayau bhinusārā| bīnā benu saṃkha dhuni dvārā|| paṛhahiṃ bhāṭa guna gāvahiṃ gāyaka| sunata nṛpahi janu lāgahiṃ sāyaka||
maṃgala sakala sohāhiṃ na kaiseṃ| sahagāminihi bibhūṣana jaiseṃ|| tehiṃ nisi nīda parī nahi kāhū| rāma darasa lālasā uchāhū||
dvāra bhīra sevaka saciva kahahiṃ udita rabi dekhi| jāgeu ajahum̐ na avadhapati kāranu kavanu biseṣi || 37||
pachile pahara bhūpu nita jāgā| āju hamahi baṛa acaraju lāgā|| jāhu sumaṃtra jagāvahu jāī| kījia kāju rajāyasu pāī||
gae sumaṃtru taba rāura māhī| dekhi bhayāvana jāta ḍerāhīṃ|| dhāi khāi janu jāi na herā| mānahum̐ bipati biṣāda baserā||
pūcheṃ kou na ūtaru deī| gae jeṃhiṃ bhavana bhūpa kaikaiī|| kahi jayajīva baiṭha siru nāī| daikhi bhūpa gati gayau sukhāī||
soca bikala bibarana mahi pareū| mānahum̐ kamala mūlu parihareū|| saciu sabhīta sakai nahiṃ pūm̐chī| bolī asubha bharī subha chūchī||
parī na rājahi nīda nisi hetu jāna jagadīsu| rāmu rāmu raṭi bhoru kiya kahai na maramu mahīsu || 38||
ānahu rāmahi begi bolāī| samācāra taba pūm̐chehu āī|| caleu sumaṃtra rāya rūkha jānī| lakhī kucāli kīnhi kachu rānī||
soca bikala maga parai na pāū| rāmahi boli kahihi kā rāū|| ura dhari dhīraju gayau duāreṃ| pūcham̐hiṃ sakala dekhi manu māreṃ||
samādhānu kari so sabahī kā| gayau jahām̐ dinakara kula ṭīkā|| rāmu sumaṃtrahi āvata dekhā| ādaru kīnha pitā sama lekhā||
nirakhi badanu kahi bhūpa rajāī| raghukuladīpahi caleu levāī|| rāmu kubhām̐ti saciva sam̐ga jāhīṃ| dekhi loga jaham̐ taham̐ bilakhāhīṃ||
jāi dīkha raghubaṃsamani narapati nipaṭa kusāju| sahami pareu lakhi siṃghinihi manahum̐ bṛddha gajarāju || 39||
sūkhahiṃ adhara jarai sabu aṃgū| manahum̐ dīna manihīna bhuaṃgū|| saruṣa samīpa dīkhi kaikeī| mānahum̐ mīcu gharī gani leī||
karunāmaya mṛdu rāma subhāū| prathama dīkha dukhu sunā na kāū|| tadapi dhīra dhari samau bicārī| pūm̐chī madhura bacana mahatārī||
mohi kahu mātu tāta dukha kārana| karia jatana jehiṃ hoi nivārana|| sunahu rāma sabu kārana ehū| rājahi tuma para bahuta sanehū|
dena kahenhi mohi dui baradānā| māgeum̐ jo kachu mohi sohānā||
so suni bhayau bhūpa ura socū| chāṛi na sakahiṃ tumhāra sam̐kocū||
suta saneha ita bacanu uta saṃkaṭa pareu naresu| sakahu na āyasu dharahu sira meṭahu kaṭhina kalesu || 40||
nidharaka baiṭhi kahai kaṭu bānī| sunata kaṭhinatā ati akulānī|| jībha kamāna bacana sara nānā| manahum̐ mahipa mṛdu laccha samānā||
janu kaṭhorapanu dhareṃ sarīrū| sikhai dhanuṣabidyā bara bīrū|| saba prasaṃgu raghupatihi sunāī| baiṭhi manahum̐ tanu dhari niṭhurāī||
mana musakāi bhānukula bhānu| rāmu sahaja ānaṃda nidhānū|| bole bacana bigata saba dūṣana| mṛdu maṃjula janu bāga bibhūṣana||
sunu jananī soi sutu baṛabhāgī| jo pitu mātu bacana anurāgī|| tanaya mātu pitu toṣanihārā| durlabha janani sakala saṃsārā||
munigana milanu biseṣi bana sabahi bhām̐ti hita mora| tehi maham̐ pitu āyasu bahuri saṃmata jananī tora || 41||
bharata prānapriya pāvahiṃ rājū| bidhi saba bidhi mohi sanamukha āju|| joṃ na jāum̐ bana aisehu kājā| prathama gania mohi mūṛha samājā||
sevahiṃ aram̐ḍu kalapataru tyāgī| parihari amṛta lehiṃ biṣu māgī|| teu na pāi asa samau cukāhīṃ| dekhu bicāri mātu mana māhīṃ||
aṃba eka dukhu mohi biseṣī| nipaṭa bikala naranāyaku dekhī|| thorihiṃ bāta pitahi dukha bhārī| hoti pratīti na mohi mahatārī||
rāu dhīra guna udadhi agādhū| bhā mohi te kachu baṛa aparādhū|| jāteṃ mohi na kahata kachu rāū| mori sapatha tohi kahu satibhāū||
sahaja sarala raghubara bacana kumati kuṭila kari jāna| calai joṃka jala bakragati jadyapi salilu samāna || 42||
rahasī rāni rāma rukha pāī| bolī kapaṭa sanehu janāī|| sapatha tumhāra bharata kai ānā| hetu na dūsara mai kachu jānā||
tumha aparādha jogu nahiṃ tātā| jananī janaka baṃdhu sukhadātā|| rāma satya sabu jo kachu kahahū| tumha pitu mātu bacana rata ahahū||
pitahi bujhāi kahahu bali soī| cautheṃpana jehiṃ ajasu na hoī|| tumha sama suana sukṛta jehiṃ dīnhe| ucita na tāsu nirādaru kīnhe||
lāgahiṃ kumukha bacana subha kaise| magaham̐ gayādika tīratha jaise|| rāmahi mātu bacana saba bhāe| jimi surasari gata salila suhāe||
gai muruchā rāmahi sumiri nṛpa phiri karavaṭa līnha| saciva rāma āgamana kahi binaya samaya sama kīnha || 43||
avanipa akani rāmu pagu dhāre| dhari dhīraju taba nayana ughāre|| sacivam̐ sam̐bhāri rāu baiṭhāre| carana parata nṛpa rāmu nihāre||
lie saneha bikala ura lāī| gai mani manahum̐ phanika phiri pāī|| rāmahi citai raheu naranāhū| calā bilocana bāri prabāhū||
soka bibasa kachu kahai na pārā| hṛdayam̐ lagāvata bārahiṃ bārā|| bidhihi manāva rāu mana māhīṃ| jehiṃ raghunātha na kānana jāhīṃ||
sumiri mahesahi kahai nihorī| binatī sunahu sadāsiva morī|| āsutoṣa tumha avaḍhara dānī| ārati harahu dīna janu jānī||
tumha preraka saba ke hṛdayam̐ so mati rāmahi dehu| bacanu mora taji rahahi ghara parihari sīlu sanehu || 44||
ajasu hou jaga sujasu nasāū| naraka parau baru surapuru jāū|| saba dukha dusaha sahāvahu mohī| locana oṭa rāmu jani hoṃhī||
asa mana gunai rāu nahiṃ bolā| pīpara pāta sarisa manu ḍolā|| raghupati pitahi premabasa jānī| puni kachu kahihi mātu anumānī||
desa kāla avasara anusārī| bole bacana binīta bicārī|| tāta kahaum̐ kachu karaum̐ ḍhiṭhāī| anucitu chamaba jāni larikāī||
ati laghu bāta lāgi dukhu pāvā| kāhum̐ na mohi kahi prathama janāvā|| dekhi gosāim̐hi pūm̐chium̐ mātā| suni prasaṃgu bhae sītala gātā||
maṃgala samaya saneha basa soca pariharia tāta| āyasu deia haraṣi hiyam̐ kahi pulake prabhu gāta || 45||
dhanya janamu jagatītala tāsū| pitahi pramodu carita suni jāsū|| cāri padāratha karatala tākeṃ| priya pitu mātu prāna sama jākeṃ||
āyasu pāli janama phalu pāī| aihaum̐ begihiṃ hou rajāī|| bidā mātu sana āvaum̐ māgī| calihaum̐ banahi bahuri paga lāgī||
asa kahi rāma gavanu taba kīnhā| bhūpa soka basu utaru na dīnhā|| nagara byāpi gai bāta sutīchī| chuata caṛhī janu saba tana bīchī||
suni bhae bikala sakala nara nārī| beli biṭapa jimi dekhi davārī|| jo jaham̐ sunai dhunai siru soī| baṛa biṣādu nahiṃ dhīraju hoī||
mukha sukhāhiṃ locana stravahi soku na hṛdayam̐ samāi| manahum̐ karuna rasa kaṭakaī utarī avadha bajāi || 46||
milehi mājha bidhi bāta begārī| jaham̐ taham̐ dehiṃ kaikeihi gārī|| ehi pāpinihi būjhi kā pareū| chāi bhavana para pāvaku dhareū||
nija kara nayana kāṛhi caha dīkhā| ḍāri sudhā biṣu cāhata cīkhā|| kuṭila kaṭhora kubuddhi abhāgī| bhai raghubaṃsa benu bana āgī||
pālava baiṭhi peṛu ehiṃ kāṭā| sukha mahum̐ soka ṭhāṭu dhari ṭhāṭā|| sadā rāmu ehi prāna samānā| kārana kavana kuṭilapanu ṭhānā||
satya kahahiṃ kabi nāri subhāū| saba bidhi agahu agādha durāū|| nija pratibiṃbu baruku gahi jāī| jāni na jāi nāri gati bhāī||
kāha na pāvaku jāri saka kā na samudra samāi| kā na karai abalā prabala kehi jaga kālu na khāi || 47||
kā sunāi bidhi kāha sunāvā| kā dekhāi caha kāha dekhāvā|| eka kahahiṃ bhala bhūpa na kīnhā| baru bicāri nahiṃ kumatihi dīnhā||
jo haṭhi bhayau sakala dukha bhājanu| abalā bibasa gyānu gunu gā janu|| eka dharama paramiti pahicāne| nṛpahi dosu nahiṃ dehiṃ sayāne||
sibi dadhīci haricaṃda kahānī| eka eka sana kahahiṃ bakhānī|| eka bharata kara saṃmata kahahīṃ| eka udāsa bhāyam̐ suni rahahīṃ||
kāna mūdi kara rada gahi jīhā| eka kahahiṃ yaha bāta alīhā|| sukṛta jāhiṃ asa kahata tumhāre| rāmu bharata kahum̐ prānapiāre||
caṃdu cavai baru anala kana sudhā hoi biṣatūla| sapanehum̐ kabahum̐ na karahiṃ kichu bharatu rāma pratikūla || 48||
eka bidhātahiṃ dūṣanu deṃhīṃ| sudhā dekhāi dīnha biṣu jehīṃ|| kharabharu nagara socu saba kāhū| dusaha dāhu ura miṭā uchāhū||
biprabadhū kulamānya jaṭherī| je priya parama kaikeī kerī|| lagīṃ dena sikha sīlu sarāhī| bacana bānasama lāgahiṃ tāhī||
bharatu na mohi priya rāma samānā| sadā kahahu yahu sabu jagu jānā|| karahu rāma para sahaja sanehū| kehiṃ aparādha āju banu dehū||
kabahum̐ na kiyahu savati āresū| prīti pratīti jāna sabu desū|| kausalyām̐ aba kāha bigārā| tumha jehi lāgi bajra pura pārā||
sīya ki piya sam̐gu pariharihi lakhanu ki rahihahiṃ dhāma| rāju ki bhūm̐jaba bharata pura nṛpu ki jiihi binu rāma || 49||
asa bicāri ura chāṛahu kohū| soka kalaṃka koṭhi jani hohū|| bharatahi avasi dehu jubarājū| kānana kāha rāma kara kājū||
nāhina rāmu rāja ke bhūkhe| dharama dhurīna biṣaya rasa rūkhe|| gura gṛha basahum̐ rāmu taji gehū| nṛpa sana asa baru dūsara lehū||
jauṃ nahiṃ lagihahu kaheṃ hamāre| nahiṃ lāgihi kachu hātha tumhāre|| jauṃ parihāsa kīnhi kachu hoī| tau kahi pragaṭa janāvahu soī||
rāma sarisa suta kānana jogū| kāha kahihi suni tumha kahum̐ logū|| uṭhahu begi soi karahu upāī| jehi bidhi soku kalaṃku nasāī||
jehi bhām̐ti soku kalaṃku jāi upāya kari kula pālahī| haṭhi pherū rāmahi jāta bana jani bāta dūsari cālahī|| jimi bhānubinudinuprāna binutanucaṃda binujimi jāminī| timi avadha tulasīdāsa prabhubinusamujhi dhauṃ jiyeṃ bhāminī||
sakhinha sikhāvanu dīnha sunata madhura parināma hita| teiī kacha kāna na kīnha kuṭila prabodhī kūbarī || 50||
utaru na dei dusaha risa rūkhī| mṛginha citava janu bāghini bhūkhī|| byādhi asādhi jāni tinha tyāgī| calīṃ kahata matimaṃda abhāgī||
rāju karata yaha daiam̐ bigoī| kīnhesi asa jasa karai na koī|| ehi bidhi bilapahiṃ pura nara nārīṃ| dehiṃ kucālihi koṭika gārīṃ||
jarahiṃ biṣama jara lehiṃ usāsā| kavani rāma binu jīvana āsā|| bipula biyoga prajā akulānī| janu jalacara gana sūkhata pānī||
ati biṣāda basa loga logāī| gae mātu pahiṃ rāmu gosāī|| mukha prasanna cita cauguna cāū| miṭā socu jani rākhai rāū||
nava gayaṃdu raghubīra manu rāju alāna samāna| chūṭa jāni bana gavanu suni ura anaṃdu adhikāna || 51||
raghukulatilaka jori dou hāthā| mudita mātu pada nāyau māthā|| dīnhi asīsa lāi ura līnhe| bhūṣana basana nichāvari kīnhe||
bāra bāra mukha cuṃbati mātā| nayana neha jalu pulakita gātā|| goda rākhi puni hṛdayam̐ lagāe| stravata prenarasa payada suhāe||
premu pramodu na kachu kahi jāī| raṃka dhanada padabī janu pāī|| sādara suṃdara badanu nihārī| bolī madhura bacana mahatārī||
kahahu tāta jananī balihārī| kabahiṃ lagana muda maṃgalakārī|| sukṛta sīla sukha sīvam̐ suhāī| janama lābha kai avadhi aghāī||
jehi cāhata nara nāri saba ati ārata ehi bhām̐ti| jimi cātaka cātaki tṛṣita bṛṣṭi sarada ritu svāti || 52||
tāta jāum̐ bali begi nahāhū| jo mana bhāva madhura kachu khāhū|| pitu samīpa taba jāehu bhaiā| bhai baṛi bāra jāi bali maiā||
mātu bacana suni ati anukūlā| janu saneha surataru ke phūlā|| sukha makaraṃda bhare śriyamūlā| nirakhi rāma manu bhavarum̐ na bhūlā||
dharama dhurīna dharama gati jānī| kaheu mātu sana ati mṛdu bānī|| pitām̐ dīnha mohi kānana rājū| jaham̐ saba bhām̐ti mora baṛa kājū||
āyasu dehi mudita mana mātā| jehiṃ muda maṃgala kānana jātā|| jani saneha basa ḍarapasi bhoreṃ| ānam̐du aṃba anugraha toreṃ||
baraṣa cāridasa bipina basi kari pitu bacana pramāna| āi pāya puni dekhihaum̐ manu jani karasi malāna || 53||