Ayodhya Kand — अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्ड · दोहा ५४–७१
bacana binīta madhura raghubara ke| sara sama lage mātu ura karake|| sahami sūkhi suni sītali bānī| jimi javāsa pareṃ pāvasa pānī||
kahi na jāi kachu hṛdaya biṣādū| manahum̐ mṛgī suni kehari nādū|| nayana sajala tana thara thara kām̐pī| mājahi khāi mīna janu māpī||
dhari dhīraju suta badanu nihārī| gadagada bacana kahati mahatārī|| tāta pitahi tumha prānapiāre| dekhi mudita nita carita tumhāre||
rāju dena kahum̐ subha dina sādhā| kaheu jāna bana kehiṃ aparādhā|| tāta sunāvahu mohi nidānū| ko dinakara kula bhayau kṛsānū||
nirakhi rāma rukha sacivasuta kāranu kaheu bujhāi| suni prasaṃgu rahi mūka jimi dasā barani nahiṃ jāi || 54||
rākhi na sakai na kahi saka jāhū| duhūm̐ bhām̐ti ura dāruna dāhū|| likhata sudhākara gā likhi rāhū| bidhi gati bāma sadā saba kāhū||
dharama saneha ubhayam̐ mati gherī| bhai gati sām̐pa chuchuṃdari kerī|| rākhaum̐ sutahi karaum̐ anurodhū| dharamu jāi aru baṃdhu birodhū||
kahaum̐ jāna bana tau baṛi hānī| saṃkaṭa soca bibasa bhai rānī|| bahuri samujhi tiya dharamu sayānī| rāmu bharatu dou suta sama jānī||
sarala subhāu rāma mahatārī| bolī bacana dhīra dhari bhārī|| tāta jāum̐ bali kīnhehu nīkā| pitu āyasu saba dharamaka ṭīkā||
rāju dena kahi dīnha banu mohi na so dukha lesu| tumha binu bharatahi bhūpatihi prajahi pracaṃḍa kalesu || 55||
jauṃ kevala pitu āyasu tātā| tau jani jāhu jāni baṛi mātā|| jauṃ pitu mātu kaheu bana jānā| tauṃ kānana sata avadha samānā||
pitu banadeva mātu banadevī| khaga mṛga carana saroruha sevī|| aṃtahum̐ ucita nṛpahi banabāsū| baya biloki hiyam̐ hoi harām̐sū||
baṛabhāgī banu avadha abhāgī| jo raghubaṃsatilaka tumha tyāgī|| jauṃ suta kahau saṃga mohi lehū| tumhare hṛdayam̐ hoi saṃdehū||
pūta parama priya tumha sabahī ke| prāna prāna ke jīvana jī ke|| te tumha kahahu mātu bana jāūm̐| maiṃ suni bacana baiṭhi pachitāūm̐||
yaha bicāri nahiṃ karaum̐ haṭha jhūṭha sanehu baṛhāi| māni mātu kara nāta bali surati bisari jani jāi || 56||
deva pitara saba tunhahi gosāī| rākhahum̐ palaka nayana kī nāī|| avadhi aṃbu priya parijana mīnā| tumha karunākara dharama dhurīnā||
asa bicāri soi karahu upāī| sabahi jiata jehiṃ bheṃṭehu āī|| jāhu sukhena banahi bali jāūm̐| kari anātha jana parijana gāūm̐||
saba kara āju sukṛta phala bītā| bhayau karāla kālu biparītā|| bahubidhi bilapi carana lapaṭānī| parama abhāgini āpuhi jānī||
dāruna dusaha dāhu ura byāpā| barani na jāhiṃ bilāpa kalāpā|| rāma uṭhāi mātu ura lāī| kahi mṛdu bacana bahuri samujhāī||
samācāra tehi samaya suni sīya uṭhī akulāi| jāi sāsu pada kamala juga baṃdi baiṭhi siru nāi || 57||
dīnhi asīsa sāsu mṛdu bānī| ati sukumāri dekhi akulānī|| baiṭhi namitamukha socati sītā| rūpa rāsi pati prema punītā||
calana cahata bana jīvananāthū| kehi sukṛtī sana hoihi sāthū|| kī tanu prāna ki kevala prānā| bidhi karatabu kachu jāi na jānā||
cāru carana nakha lekhati dharanī| nūpura mukhara madhura kabi baranī|| manahum̐ prema basa binatī karahīṃ| hamahi sīya pada jani pariharahīṃ||
maṃju bilocana mocati bārī| bolī dekhi rāma mahatārī|| tāta sunahu siya ati sukumārī| sāsu sasura parijanahi piārī||
pitā janaka bhūpāla mani sasura bhānukula bhānu| pati rabikula kairava bipina bidhu guna rūpa nidhānu || 58||
maiṃ puni putrabadhū priya pāī| rūpa rāsi guna sīla suhāī|| nayana putari kari prīti baṛhāī| rākheum̐ prāna jānikihiṃ lāī||
kalapabeli jimi bahubidhi lālī| sīṃci saneha salila pratipālī|| phūlata phalata bhayau bidhi bāmā| jāni na jāi kāha parināmā||
palam̐ga pīṭha taji goda hiṃṛorā| siyam̐ na dīnha pagu avani kaṭhorā|| jianamūri jimi jogavata rahaūm̐| dīpa bāti nahiṃ ṭārana kahaūm̐||
soi siya calana cahati bana sāthā| āyasu kāha hoi raghunāthā|| caṃda kirana rasa rasika cakorī| rabi rukha nayana sakai kimi jorī||
kari kehari nisicara carahiṃ duṣṭa jaṃtu bana bhūri| biṣa bāṭikām̐ ki soha suta subhaga sajīvani mūri || 59||
bana hita kola kirāta kisorī| racīṃ biraṃci biṣaya sukha bhorī|| pāina kṛmi jimi kaṭhina subhāū| tinhahi kalesu na kānana kāū||
kai tāpasa tiya kānana jogū| jinha tapa hetu tajā saba bhogū|| siya bana basihi tāta kehi bhām̐tī| citralikhita kapi dekhi ḍerātī||
surasara subhaga banaja bana cārī| ḍābara jogu ki haṃsakumārī|| asa bicāri jasa āyasu hoī| maiṃ sikha deum̐ jānakihi soī||
jauṃ siya bhavana rahai kaha aṃbā| mohi kaham̐ hoi bahuta avalaṃbā|| suni raghubīra mātu priya bānī| sīla saneha sudhām̐ janu sānī||
kahi priya bacana bibekamaya kīnhi mātu paritoṣa| lage prabodhana jānakihi pragaṭi bipina guna doṣa || 60||
mātu samīpa kahata sakucāhīṃ| bole samau samujhi mana māhīṃ|| rājakumāri sikhāvana sunahū| āna bhām̐ti jiyam̐ jani kachu gunahū||
āpana mora nīka jauṃ cahahū| bacanu hamāra māni gṛha rahahū|| āyasu mora sāsu sevakāī| saba bidhi bhāmini bhavana bhalāī||
ehi te adhika dharamu nahiṃ dūjā| sādara sāsu sasura pada pūjā|| jaba jaba mātu karihi sudhi morī| hoihi prema bikala mati bhorī||
taba taba tumha kahi kathā purānī| suṃdari samujhāehu mṛdu bānī|| kahaum̐ subhāyam̐ sapatha sata mohī| sumukhi mātu hita rākhaum̐ tohī||
gura śruti saṃmata dharama phalu pāia binahiṃ kalesa| haṭha basa saba saṃkaṭa sahe gālava nahuṣa naresa || 61||
maiṃ puni kari pravāna pitu bānī| begi phiraba sunu sumukhi sayānī|| divasa jāta nahiṃ lāgihi bārā| suṃdari sikhavanu sunahu hamārā||
jau haṭha karahu prema basa bāmā| tau tumha dukhu pāuba parināmā|| kānanu kaṭhina bhayaṃkaru bhārī| ghora ghāmu hima bāri bayārī||
kusa kaṃṭaka maga kām̐kara nānā| calaba payādehiṃ binu padatrānā|| carana kamala mudu maṃju tumhāre| māraga agama bhūmidhara bhāre||
kaṃdara khoha nadīṃ nada nāre| agama agādha na jāhiṃ nihāre|| bhālu bāgha bṛka kehari nāgā| karahiṃ nāda suni dhīraju bhāgā||
bhūmi sayana balakala basana asanu kaṃda phala mūla| te ki sadā saba dina milihiṃ sabui samaya anukūla || 62||
nara ahāra rajanīcara carahīṃ| kapaṭa beṣa bidhi koṭika karahīṃ|| lāgai ati pahāra kara pānī| bipina bipati nahiṃ jāi bakhānī||
byāla karāla bihaga bana ghorā| nisicara nikara nāri nara corā|| ḍarapahiṃ dhīra gahana sudhi āem̐| mṛgalocani tumha bhīru subhāem̐||
haṃsagavani tumha nahiṃ bana jogū| suni apajasu mohi deihi logū|| mānasa salila sudhām̐ pratipālī| jiai ki lavana payodhi marālī||
nava rasāla bana biharanasīlā| soha ki kokila bipina karīlā|| rahahu bhavana asa hṛdayam̐ bicārī| caṃdabadani dukhu kānana bhārī||
sahaja suhda gura svāmi sikha jo na karai sira māni|
so pachitāi aghāi ura avasi hoi hita hāni || 63||
suni mṛdu bacana manohara piya ke| locana lalita bhare jala siya ke|| sītala sikha dāhaka bhai kaiṃseṃ| cakaihi sarada caṃda nisi jaiṃseṃ||
utaru na āva bikala baidehī| tajana cahata suci svāmi sanehī|| barabasa roki bilocana bārī| dhari dhīraju ura avanikumārī||
lāgi sāsu paga kaha kara jorī| chamabi debi baṛi abinaya morī|| dīnhi prānapati mohi sikha soī| jehi bidhi mora parama hita hoī||
maiṃ puni samujhi dīkhi mana māhīṃ| piya biyoga sama dukhu jaga nāhīṃ||
prānanātha karunāyatana suṃdara sukhada sujāna| tumha binu raghukula kumuda bidhu surapura naraka samāna || 64||
mātu pitā bhaginī priya bhāī| priya parivāru suhrada samudāī|| sāsu sasura gura sajana sahāī| suta suṃdara susīla sukhadāī||
jaham̐ lagi nātha neha aru nāte| piya binu tiyahi taranihu te tāte|| tanu dhanu dhāmu dharani pura rājū| pati bihīna sabu soka samājū||
bhoga rogasama bhūṣana bhārū| jama jātanā sarisa saṃsārū|| prānanātha tumha binu jaga māhīṃ| mo kahum̐ sukhada katahum̐ kachu nāhīṃ||
jiya binu deha nadī binu bārī| taisia nātha puruṣa binu nārī|| nātha sakala sukha sātha tumhāreṃ| sarada bimala bidhu badanu nihāreṃ||
khaga mṛga parijana nagaru banu balakala bimala dukūla| nātha sātha surasadana sama paranasāla sukha mūla || 65||
banadevīṃ banadeva udārā| karihahiṃ sāsu sasura sama sārā|| kusa kisalaya sātharī suhāī| prabhu sam̐ga maṃju manoja turāī||
kaṃda mūla phala amia ahārū| avadha saudha sata sarisa pahārū|| chinu chinu prabhu pada kamala biloki| rahihaum̐ mudita divasa jimi kokī||
bana dukha nātha kahe bahutere| bhaya biṣāda paritāpa ghanere|| prabhu biyoga lavalesa samānā| saba mili hohiṃ na kṛpānidhānā||
asa jiyam̐ jāni sujāna siromani| leia saṃga mohi chāṛia jani|| binatī bahuta karauṃ kā svāmī| karunāmaya ura aṃtarajāmī||
rākhia avadha jo avadhi lagi rahata na janiahiṃ prāna| dīnabaṃdhu saṃdara sukhada sīla saneha nidhāna || 66||
mohi maga calata na hoihi hārī| chinu chinu carana saroja nihārī|| sabahi bhām̐ti piya sevā karihauṃ| māraga janita sakala śrama harihauṃ||
pāya pakhārī baiṭhi taru chāhīṃ| karihaum̐ bāu mudita mana māhīṃ|| śrama kana sahita syāma tanu dekheṃ| kaham̐ dukha samau prānapati pekheṃ||
sama mahi tṛna tarupallava ḍāsī| pāga paloṭihi saba nisi dāsī|| bārabāra mṛdu mūrati johī| lāgahi tāta bayāri na mohī||
ko prabhu sam̐ga mohi citavanihārā| siṃghabadhuhi jimi sasaka siārā|| maiṃ sukumāri nātha bana jogū| tumhahi ucita tapa mo kahum̐ bhogū||
aiseu bacana kaṭhora suni jauṃ na hradau bilagāna| tau prabhu biṣama biyoga dukha sahihahiṃ pāvam̐ra prāna || 67||
asa kahi sīya bikala bhai bhārī| bacana biyogu na sakī sam̐bhārī|| dekhi dasā raghupati jiyam̐ jānā| haṭhi rākheṃ nahiṃ rākhihi prānā||
kaheu kṛpāla bhānukulanāthā| parihari socu calahu bana sāthā|| nahiṃ biṣāda kara avasaru ājū| begi karahu bana gavana samājū||
kahi priya bacana priyā samujhāī| lage mātu pada āsiṣa pāī|| begi prajā dukha meṭaba āī| jananī niṭhura bisari jani jāī||
phirahi dasā bidhi bahuri ki morī| dekhihaum̐ nayana manohara jorī|| sudina sugharī tāta kaba hoihi| jananī jiata badana bidhu joihi||
bahuri baccha kahi lālu kahi raghupati raghubara tāta| kabahiṃ bolāi lagāi hiyam̐ haraṣi nirakhihaum̐ gāta || 68||
lakhi saneha kātari mahatārī| bacanu na āva bikala bhai bhārī|| rāma prabodhu kīnha bidhi nānā| samau sanehu na jāi bakhānā||
taba jānakī sāsu paga lāgī| sunia māya maiṃ parama abhāgī|| sevā samaya daiam̐ banu dīnhā| mora manorathu saphala na kīnhā||
tajaba chobhu jani chāṛia chohū| karamu kaṭhina kachu dosu na mohū|| suni siya bacana sāsu akulānī| dasā kavani bidhi kahauṃ bakhānī||
bārahi bāra lāi ura līnhī| dhari dhīraju sikha āsiṣa dīnhī|| acala hou ahivātu tumhārā| jaba lagi gaṃga jamuna jala dhārā||
sītahi sāsu asīsa sikha dīnhi aneka prakāra| calī nāi pada paduma siru ati hita bārahiṃ bāra || 69||
samācāra jaba lachimana pāe| byākula bilakha badana uṭhi dhāe|| kaṃpa pulaka tana nayana sanīrā| gahe carana ati prema adhīrā||
kahi na sakata kachu citavata ṭhāṛhe| mīnu dīna janu jala teṃ kāṛhe||
socu hṛdayam̐ bidhi kā honihārā| sabu sukhu sukṛta sirāna hamārā||
mo kahum̐ kāha kahaba raghunāthā| rakhihahiṃ bhavana ki lehahiṃ sāthā|| rāma biloki baṃdhu kara joreṃ| deha geha saba sana tṛnu toreṃ||
bole bacanu rāma naya nāgara| sīla saneha sarala sukha sāgara|| tāta prema basa jani kadarāhū| samujhi hṛdayam̐ parināma uchāhū||
mātu pitā guru svāmi sikha sira dhari karahi subhāyam̐| laheu lābhu tinha janama kara nataru janamu jaga jāyam̐ || 70||
asa jiyam̐ jāni sunahu sikha bhāī| karahu mātu pitu pada sevakāī|| bhavana bharatu ripusūdana nāhīṃ| rāu bṛddha mama dukhu mana māhīṃ||
maiṃ bana jāum̐ tumhahi lei sāthā| hoi sabahi bidhi avadha anāthā|| guru pitu mātu prajā parivārū| saba kahum̐ parai dusaha dukha bhārū||
rahahu karahu saba kara paritoṣū| nataru tāta hoihi baṛa doṣū|| jāsu rāja priya prajā dukhārī| so nṛpu avasi naraka adhikārī||
rahahu tāta asi nīti bicārī| sunata lakhanu bhae byākula bhārī|| siareṃ bacana sūkhi gae kaiṃseṃ| parasata tuhina tāmarasu jaiseṃ||
utaru na āvata prema basa gahe carana akulāi| nātha dāsu maiṃ svāmi tumha tajahu ta kāha basāi || 71||