लङ्काकाण्ड
लङ्काकाण्ड · दोहा ९०–१००
asa kahi ratha raghunātha calāvā| bipra carana paṃkaja siru nāvā|| taba laṃkesa krodha ura chāvā| garjata tarjata sanmukha dhāvā||
jītehu je bhaṭa saṃjuga māhīṃ| sunu tāpasa maiṃ tinha sama nāhīṃ|| rāvana nāma jagata jasa jānā| lokapa jākeṃ baṃdīkhānā||
khara dūṣana birādha tumha mārā| badhehu byādha iva bāli bicārā|| nisicara nikara subhaṭa saṃghārehu| kuṃbhakarana ghananādahi mārehu||
āju bayaru sabu leum̐ nibāhī| jauṃ rana bhūpa bhāji nahiṃ jāhīṃ|| āju karaum̐ khalu kāla havāle| parehu kaṭhina rāvana ke pāle||
suni durbacana kālabasa jānā| biham̐si bacana kaha kṛpānidhānā|| satya satya saba tava prabhutāī| jalpasi jani dekhāu manusāī||
jani jalpanā kari sujasu nāsahi nīti sunahi karahi chamā| saṃsāra mahem̐ pūruṣa tribidha pāṭala rasāla panasa samā|| eka sumanaprada eka sumana phala eka phalai kevala lāgahīṃ| eka kahahiṃ kahahiṃ karahiṃ apara eka karahiṃ kahata na bāgahīṃ||
rāma bacana suni biham̐sā mohi sikhāvata gyāna| bayaru karata nahiṃ taba ḍare aba lāge priya prāna || 90||
kahi durbacana kruddha dasakaṃdhara| kulisa samāna lāga chām̐ṛai sara|| nānākāra silīmukha dhāe| disi aru bidisa gagana mahi chāe||
pāvaka sara chām̐ṛeu raghubīrā| chana mahum̐ jare nisācara tīrā|| chāṛisi tībra sakti khisiāī| bāna saṃga prabhu pheri calāī||
koṭika cakra trisūla pabārai| binu prayāsa prabhu kāṭi nivārai|| niphala hohiṃ rāvana sara kaiseṃ| khala ke sakala manoratha jaiseṃ||
taba sata bāna sārathī māresi| pareu bhūmi jaya rāma pukāresi|| rāma kṛpā kari sūta uṭhāvā| taba prabhu parama krodha kahum̐ pāvā||
bhae kruddha juddha biruddha raghupati trona sāyaka kasamase| kodaṃḍa dhuni ati caṃḍa suni manujāda saba māruta grase|| maṃdodarī ura kaṃpa kaṃpati kamaṭha bhū bhūdhara trase| cikkarahiṃ diggaja dasana gahi mahi dekhi kautuka sura haiṃse||
tāneu cāpa śravana lagi chôṛe bisikha karāla| rāma māragana gana cale lahalahāta janu byālā || 91||
cale bāna sapaccha janu uragā| prathamahiṃ hateu sārathī turagā|| ratha bibhaṃji hati ketu patākā| garjā ati aṃtara bala thākā||
turata āna ratha caṛhi khisiānā| astra sastra chām̐ṛesi bidhi nānā|| biphala hohiṃ saba udyama tāke| jimi paradroha nirata manasā ke||
taba rāvana dasa sūla calāvā| bāji cāri mahi māri girāvā|| turaga uṭhāi kopi raghunāyaka| khaiṃci sarāsana chām̐ṛe sāyaka||
rāvana sira saroja banacārī| cali raghubīra silīmukha dhārī|| dasa dasa bāna bhāla dasa māre| nisari gae cale rudhira panāre||
stravata rudhira dhāyau balavānā| prabhu puni kṛta dhanu sara saṃdhānā|| tīsa tīra raghubīra pabāre| bhujanhi sameta sīsa mahi pāre||
kāṭatahīṃ puni bhae nabīne| rāma bahori bhujā sira chīne|| prabhu bahu bāra bāhu sira hae| kaṭata jhaṭiti puni nūtana bhae||
puni puni prabhu kāṭata bhuja sīsā| ati kautukī kosalādhīsā|| rahe chāi nabha sira aru bāhū| mānahum̐ amita ketu aru rāhū||
janu rāhu ketu aneka nabha patha stravata sonita dhāvahīṃ| raghubīra tīra pracaṃḍa lāgahiṃ bhūmi girana na pāvahīṃ|| eka eka sara sira nikara chede nabha uṛata imi sohahīṃ| janu kopi dinakara kara nikara jahem̐ taham̐ bidhuṃtuda pohahīṃ||
jimi jimi prabhu hara tāsu sira timi timi hohiṃ apāra| sevata biṣaya bibardha jimi nita nita nūtana māra || 92||
dasamukha dekhi siranha kai bāṛhī| bisarā marana bhaī risa gāṛhī|| garjeu mūṛha mahā abhimānī| dhāyau dasahu sarāsana tānī||
samara bhūmi dasakaṃdhara kopyo| baraṣi bāna raghupati ratha topyo|| daṃḍa eka ratha dekhi na pareū| janu nihāra mahum̐ dinakara dureū||
hāhākāra suranha jaba kīnhā| taba prabhu kopi kāramuka līnhā|| sara nivāri ripu ke sira kāṭe| te disi bidisa gagana mahi pāṭe||
kāṭe sira nabha māraga dhāvahiṃ| jaya jaya dhuni kari bhaya upajāvahiṃ|| kaham̐ lachimana sugrīva kapīsā| kaham̐ raghubīra kosalādhīsā||
karaheṃ rāmu kahi sira nikara dhāe dekhi markaṭa bhaji cale| saṃdhāni dhanu raghubaṃsamani ham̐ṃsi saranhi sira bedhe bhale|| sira mālikā kara kālikā gahi būṃda būṃdanhi bahu milīṃ| kari rudhira sari majjanu manahum̐ saṃgrāma baṭa pūjana calīṃ||
puni dasakaṃṭha qaddha hoi chôṛī sakti pracaṃḍa| calī bibhīṣana sanmukha manahūṃ kāla kara daṃḍa || 93||
āvata dekhi sakti ati ghorā| pranatārati bhaṃjana pana morā|| turata bibhīṣana pācheṃ melā| sanmukha rāma saheu soi selā||
lāgi sakti muruchā kachu bhaī| prabhu kṛta khela suranha bikalaī|| dekhi bibhīṣana prabhu śrama pāyo| gahi kara gadā kruddha hoi dhāyo||
re kubhāgya saṭha maṃda kubuddhe| taiṃ sura nara muni nāga biruddhe|| sādara siva kahum̐ sīsa caṛhāe| eka eka ke koṭinha pāe||
tehi kārana khala aba lagi bām̐cyo| aba tava kālu sīsa para nācyo|| rāma bimukha saṭha cahasi saṃpadā| asa kahi hanesi mājha ura gadā||
ura mājha gadā prahāra ghora kaṭhora lāgata mahi paro| dasa badana sonita stravata puni saṃbhāri dhāyo risa bharatho|| dva bhire atibala mallajuddha biruddha eka ekahi hane| raghubīra bala darpita bibhīṣanu ghāli nahiṃ tā kahūm̐ gane||
umā bibhīṣanu rāvanahi sanmukha citava ki kāu|
aba bhirata kāla jyoṃ śrīraghubīra prabhāu || 94||
dekhā śramita bibhīṣanu bhārī| dhāyau hanūmāna giri dhārī|| ratha turaṃga sārathī nipātā| hṛdaya mājha tehi māresi lātā||
ṭhāṛha rahā ati kaṃpita gātā| gayau bibhīṣanu jaham̐ janatrātā|| puni rāvana kapi hateu pacārī| caleu gagana kapi pūm̐cha pasārī||
gahisi pūm̐cha kapi sahita uṛānā| puni phiri bhireu prabala hanumānā|| larata akāsa jugala sama jodhā| ekahi eku hanata kari krodhā||
sohahiṃ nabha chala bala bahu karahīṃ| kajjala giri sumeru janu larahīṃ|| budhi bala nisicara parai na pār yo| taba māruta suta prabhu saṃbhār yo||
saṃbhāri śrīraghubīra dhīra pacāri kapi rāvanu hanyo| mahi parata puni uṭhi larata devanha jugala kahum̐ jaya jaya bhanyo|| hanumaṃta saṃkaṭa dekhi markaṭa bhālu krodhātura cale| rana matta rāvana sakala subhaṭa pracaṃḍa bhuja bala dalamale||
taba raghubīra pacāre dhāe kīsa pracaṃḍa| kapi bala prabala dekhi tehiṃ kīnha pragaṭa pāṣaṃḍa || 95||
aṃtaradhāna bhayau chana ekā| puni pragaṭe khala rūpa anekā|| raghupati kaṭaka bhālu kapi jete| jaham̐ taham̐ pragaṭa dasānana tete||
dekhe kapinha amita dasasīsā| jaham̐ taham̐ bhaje bhālu aru kīsā|| bhāge bānara dharahiṃ na dhīrā| trāhi trāhi lachimana raghubīrā||
daham̐ disi dhāvahiṃ koṭinha rāvana| garjahiṃ ghora kaṭhora bhayāvana|| ḍare sakala sura cale parāī| jaya kai āsa tajahu aba bhāī||
saba sura jite eka dasakaṃdhara| aba bahu bhae takahu giri kaṃdara|| rahe biraṃci saṃbhu muni gyānī| jinha jinha prabhu mahimā kachu jānī||
jānā pratāpa te rahe nirbhaya kapinha ripu māne phure| cale bicali markaṭa bhālu sakala kṛpāla pāhi bhayāture|| hanumaṃta aṃgada nīla nala atibala larata rana bām̐kure| mardahiṃ dasānana koṭi koṭinha kapaṭa bhū bhaṭa aṃkure||
sura bānara dekhe bikala haim̐syo kosalādhīsa| saji sāraṃga eka sara hate sakala dasasīsa || 96||
prabhu chana mahum̐ māyā saba kāṭī| jimi rabi uem̐ jāhiṃ tama phāṭī|| rāvanu eku dekhi sura haraṣe| phire sumana bahu prabhu para baraṣe||
bhuja uṭhāi raghupati kapi phere| phire eka ekanha taba ṭere|| prabhu balu pāi bhālu kapi dhāe| tarala tamaki saṃjuga mahi āe||
astuti karata devatanhi dekheṃ| bhayaum̐ eka maiṃ inha ke lekheṃ|| saṭhahu sadā tumha mora marāyala| asa kahi kopi gagana para dhāyala||
hāhākāra karata sura bhāge| khalahu jāhu kaham̐ moreṃ āge|| dekhi bikala sura aṃgada dhāyo| kūdi carana gahi bhūmi girāyo||
gahi bhūmi pāratho lāta māro bālisuta prabhu pahiṃ gayo| saṃbhāri uṭhi dasakaṃṭha ghora kaṭhora rava garjata bhayo|| kari dāpa cāpa caṛhāi dasa saṃdhāni sara bahu baraṣaī| kie sakala bhaṭa ghāyala bhayākula dekhi nija bala haraṣaḍha||
taba raghupati rāvana ke sīsa bhujā sara cāpa| kāṭe bahuta baṛhe puni jimi tīratha kara pāpa || 97||
sira bhuja bāṛhi dekhi ripu kerī| bhālu kapinha risa bhaī ghanerī|| marata na mūṛha kaṭeu bhuja sīsā| dhāe kopi bhālu bhaṭa kīsā||
bālitanaya māruti nala nīlā| bānararāja dubida balasīlā|| biṭapa mahīdhara karahiṃ prahārā| soi giri taru gahi kapinha so mārā||
eka nakhanhi ripu bapuṣa bidārī| bhaagi calahiṃ eka lātanha mārī|| taba nala nīla siranhi caṛhi gayaū| nakhanhi lilāra bidārata bhayaū||
rudhira dekhi biṣāda ura bhārī| tinhahi dharana kahum̐ bhujā pasārī|| gahe na jāhiṃ karanhi para phirahīṃ| janu juga madhupa kamala bana carahīṃ||
kopi kūdi dvau dharesi bahorī| mahi paṭakata bhaje bhujā marorī|| puni sakopa dasa dhanu kara līnhe| saranhi māri ghāyala kapi kīnhe||
hanumadādi muruchita kari baṃdara| pāi pradoṣa haraṣa dasakaṃdhara|| muruchita dekhi sakala kapi bīrā| jāmavaṃta dhāyau ranadhīrā||
saṃga bhālu bhūdhara taru dhārī| mārana lage pacāri pacārī|| bhayau kruddha rāvana balavānā| gahi pada mahi paṭakai bhaṭa nānā||
dekhi bhālupati nija dala ghātā| kopi mājha ura māresi lātā||
ura lāta ghāta pracaṃḍa lāgata bikala ratha te mahi parā| gahi bhālu bīsahūm̐ kara manahūm̐ kamalanhi base nisi madhukarā|| muruchita biloki bahori pada hati bhālupati prabhu pahiṃ gayo| nisi jāni syaṃdana ghāli tehi taba sūta jatanu karata bhayo||
muruchā bigata bhālu kapi saba āe prabhu pāsa| nisicara sakala rāvanahi gheri rahe ati trāsa || 98||
tehī nisi sītā pahiṃ jāī| trijaṭā kahi saba kathā sunāī|| sira bhuja bāṛhi sunata ripu kerī| sītā ura bhai trāsa ghanerī||
mukha malīna upajī mana ciṃtā| trijaṭā sana bolī taba sītā|| hoihi kahā kahasi kina mātā| kehi bidhi marihi bisva dukhadātā||
raghupati sara sira kaṭehum̐ na maraī| bidhi biparīta carita saba karaī|| mora abhāgya jiāvata ohī| jehiṃ hau hari pada kamala bichohī||
jehiṃ kṛta kapaṭa kanaka mṛga jhūṭhā| ajahum̐ so daiva mohi para rūṭhā|| jehiṃ bidhi mohi dukha dusaha sahāe| lachimana kahum̐ kaṭu bacana kahāe||
raghupati biraha sabiṣa sara bhārī| taki taki māra bāra bahu mārī|| aisehum̐ dukha jo rākha mama prānā| soi bidhi tāhi jiāva na ānā||
bahu bidhi kara bilāpa jānakī| kari kari surati kṛpānidhāna kī|| kaha trijaṭā sunu rājakumārī| ura sara lāgata marai surārī||
prabhu tāte ura hatai na tehī| ehi ke hṛdayam̐ basati baidehī||
ehi ke hadayeṃ basa jānakī jānakī ura mama bāsa hai| mama udara bhuana aneka lāgata bāna saba kara nāsa hai|| suni bacana haraṣa biṣāda mana ati dekhi puni trijaṭām̐ kahā| aba marihi ripu ehi bidhi sunahi suṃdari tajahi saṃsaya mahā||
kāṭata sira hoihi bikala chuṭi jāihi tava dhyāna| taba rāvanahi hṛdaya mahūm̐ marihahiṃ rāmu sujāna || 99||
asa kahi bahuta bhām̐ti samujhāī| puni trijaṭā nija bhavana sidhāī|| rāma subhāu sumiri baidehī| upajī biraha bithā ati tehī||
nisihi sasihi niṃdati bahu bhām̐tī| juga sama bhaī sirāti na rātī|| karati bilāpa manahiṃ mana bhārī| rāma biraham̐ jānakī dukhārī||
jaba ati bhayau biraha ura dāhū| pharakeu bāma nayana aru bāhū|| saguna bicāri dharī mana dhīrā| aba milihahiṃ kṛpāla raghubīrā||
ihām̐ ardhanisi rāvanu jāgā| nija sārathi sana khījhana lāgā|| saṭha ranabhūmi chaṛāisi mohī| dhiga dhiga adhama maṃdamati tohī||
tehiṃ pada gahi bahu bidhi samujhāvā| bhauru bhaem̐ ratha caṛhi puni dhāvā|| suni āgavanu dasānana kerā| kapi dala kharabhara bhayau ghanerā||
jaham̐ taham̐ bhūdhara biṭapa upārī| dhāe kaṭakaṭāi bhaṭa bhārī||
dhāe jo markaṭa bikaṭa bhālu karāla kara bhūdhara dharā| ati kopa karahiṃ prahāra mārata bhaji cale rajanīcarā|| bicalāi dala balavaṃta kīsanha gheri puni rāvanu liyo| cahūm̐ disi capeṭanhi māri nakhanhi bidāri tanu byākula kiyo||
dekhi mahā markaṭa prabala rāvana kīnha bicāra| aṃtarahita hoi nimiṣa mahūm̐ kṛta māyā bistāra || 100||
jaba kīnha tehiṃ pāṣaṃḍa| bhae pragaṭa jaṃtu pracaṃḍa| betāla bhūta pisāca| kara dhareṃ dhanu nārāca|| 1||
jogini gaheṃ karabāla| eka hātha manuja kapāla| kari sadya sonita pāna| nācahiṃ karahiṃ bahu gāna || 2||
dharu māru bolahiṃ ghora| rahi pūri dhuni cahum̐ ora| mukha bāi dhāvahiṃ khāna| taba lage kīsa parāna || 3||
jaham̐ jāhiṃ markaṭa bhāgi| taham̐ barata dekhahiṃ āgi| bhae bikala bānara bhālu| puni lāga baraṣai bālu || 4||
jaham̐ taham̐ thakita kari kīsa| garjeu bahuri dasasīsa| lachimana kapīsa sameta| bhae sakala bīra aceta || 5||
hā rāma hā raghunātha| kahi subhaṭa mījahiṃ hātha| ehi bidhi sakala bala tori| tehiṃ kīnha kapaṭa bahori || 6||
pragaṭesi bipula hanumāna| dhāe gahe pāṣāna| tinha rāmu ghere jāi| cahum̐ disi barūtha banāi || 7||
mārahu dharahu jani jāi| kaṭakaṭahiṃ pūm̐cha uṭhāi| daham̐ disi lam̐gūra birāja| tehiṃ madhya kosalarāja || 8||
tehiṃ madhya kosalarāja suṃdara syāma tana sobhā lahī| janu iṃdradhanuṣa aneka kī bara bāri tuṃga tamālahī|| prabhu dekhi haraṣa biṣāda ura sura badata jaya jaya jaya karī| raghubīra ekahi tīra kopi nimeṣa mahum̐ māyā harī||
māyā bigata kapi bhālu haraṣe biṭapa giri gahi saba phire| sara nikara chāṛe rāma rāvana bāhu sira puni mahi gire|| śrīrāma rāvana samara carita aneka kalpa jo gāvahīṃ| sata seṣa sārada nigama kabi teu tadapi pāra na pāvahīṃ||