बालकाण्ड
बालकाण्ड · दोहा ५०–६४
saṃbhu samaya tehi rāmahi dekhā| upajā hiyam̐ ati harapu biseṣā|| bhari locana chabisiṃdhu nihārī| kusamaya jānina kīnhi cinhārī||
jaya saccidānaṃda jaga pāvana| asa kahi caleu manoja nasāvana|| cale jāta siva satī sametā| puni puni pulakata kṛpāniketā||
satīṃ so dasā saṃbhu kai dekhī| ura upajā saṃdehu biseṣī|| saṃkaru jagatabaṃdya jagadīsā| sura nara muni saba nāvata sīsā||
tinha nṛpasutahi naha paranāmā| kahi saccidānaṃda paradhamā|| bhae magana chabi tāsu bilokī| ajahum̐ prīti ura rahati na rokī||
brahma jo vyāpaka biraja aja akala anīha abheda|
so ki deha dhari hoi nara jāhi na jānata veda || 50||
biṣnu jo sura hita naratanu dhārī| sou sarbagya jathā tripurārī|| khojai so ki agya iva nārī| gyānadhāma śrīpati asurārī||
saṃbhugirā puni mṛṣā na hoī| siva sarbagya jāna sabu koī|| asa saṃsaya mana bhayau apārā| hoī na hṛdayam̐ prabodha pracārā||
jadyapi pragaṭa na kaheu bhavānī| hara aṃtarajāmī saba jānī|| sunahi satī tava nāri subhāū| saṃsaya asa na dharia ura kāū||
jāsu kathā kubhaṃja riṣi gāī| bhagati jāsu maiṃ munihi sunāī||
sou mama iṣṭadeva raghubīrā| sevata jāhi sadā muni dhīrā||
muni dhīra jogī siddha saṃtata bimala mana jehi dhyāvahīṃ| kahi neti nigama purāna āgama jāsu kīrati gāvahīṃ||
i rāmu byāpaka brahma bhuvana nikāya pati māyā dhanī| avatareu apane bhagata hita nijataṃtra nita raghuqulamanī||
lāga na ura upadesu jadapi kaheu siteṃ bāra bahu| bole bihasi mahesu harimāyā balu jāni jiyeṃ || 51||
jauṃ tumhareṃ mana ati saṃdehū| tau kina jāi parīchā lehū|| taba lagi baiṭha ahaum̐ baṭachāhiṃ| jaba lagi tumha aihahu mohi pāhī||
jaiseṃ jāi moha bhrama bhārī| karehu so jatanu bibeka bicārī|| calīṃ satī siva āyasu pāī| karahiṃ bicāru karauṃ kā bhāī||
ihām̐ saṃbhu asa mana anumānā| dacchasutā kahum̐ nahiṃ kalyānā|| morehu kaheṃ na saṃsaya jāhīṃ| bidhī biparīta bhalāī nāhīṃ||
hoihi soi jo rāma raci rākhā| ko kari tarka baṛhāvai sākhā|| asa kahi lage japana harināmā| gaī satī jaham̐ prabhu sukhadhāmā||
puni puni hṛdayam̐ vicāru kari dhari sītā kara rupa| āgeṃ hoi cali paṃtha tehi jehiṃ āvata narabhūpa || 52||
lachimana dīkha umākṛta beṣā| cakita bhae bhrama hadayeṃ biseṣā|| kahi na sakata kachu ati gaṃbhīrā| prabhu prabhāu jānata matidhīrā||
satī kapaṭu jāneu surasvāmī| sabadarasī saba aṃtarajāmī|| sumirata jāhi miṭai agyānā| soi sarabagya rāmu bhagavānā||
satī kīnha caha taham̐hum̐ durāū| dekhahu nāri subhāva prabhāū|| nija māyā balu hṛdayam̐ bakhānī| bole bihasi rāmu mṛdu bānī||
jori pāni prabhu kīnha pranāmū| pitā sameta līnha nija nāmū|| kaheu bahori kahām̐ bṛṣaketū| bipina akeli phirahu kehi hetū||
rāma bacana mṛdu gūṛha suni upajā ati saṃkocu| satī sabhīta mahesa pahiṃ calīṃ hṛdayam̐ baṛa socu || 53||
maiṃ saṃkara kara kahā na mānā| nija agyānu rāma para ānā|| jāi utaru aba dehaum̐ kāhā| ura upajā ati dāruna dāhā||
jānā rāma satīṃ dukhu pāvā| nija prabhāu kachu pragaṭi janāvā|| satīṃ dīkha kautuku maga jātā| āgeṃ rāmu sahita śrī bhrātā||
phiri citavā pācheṃ prabhu dekhā| sahita baṃdhu siya suṃdara veṣā|| jaham̐ citavahiṃ taham̐ prabhu āsīnā| sevahiṃ siddha munīsa prabīnā||
dekhe siva bidhi biṣnu anekā| amita prabhāu eka teṃ ekā|| baṃdata carana karata prabhu sevā| bibidha beṣa dekhe saba devā||
satī bidhātrī iṃdirā dekhīṃ amita anūpa| jehiṃ jehiṃ beṣa ajādi sura tehi tehi tana anurūpa || 54||
dekhe jaham̐ taham̐ raghupati jete| saktinha sahita sakala sura tete|| jīva carācara jo saṃsārā| dekhe sakala aneka prakārā||
pūjahiṃ prabhuhi deva bahu beṣā| rāma rūpa dūsara nahiṃ dekhā|| avaloke raghupati bahutere| sītā sahita na beṣa ghanere||
soi raghubara soi lachimanu sītā| dekhi satī ati bhaī sabhītā|| hṛdaya kaṃpa tana sudhi kachu nāhīṃ| nayana mūdi baiṭhīṃ maga māhīṃ||
bahuri bilokeu nayana ughārī| kachu na dīkha taham̐ dacchakumārī|| puni puni nāi rāma pada sīsā| calīṃ tahām̐ jaham̐ rahe girīsā||
gaī samīpa mahesa taba ham̐si pūchī kusalāta| līnhī parīchā kavana bidhi kahahu satya saba bāta || 55||
satīṃ samujhi raghubīra prabhāū| bhaya basa siva sana kīnha durāū|| kachu na parīchā līnhi gosāī| kīnha pranāmu tumhārihi nāī||
jo tumha kahā so mṛṣā na hoī| moreṃ mana pratīti ati soī|| taba saṃkara dekheu dhari dhyānā| satīṃ jo kīnha carita saba jānā||
bahuri rāmamāyahi siru nāvā| preri satihi jehiṃ jhūm̐ṭha kahāvā|| hari icchā bhāvī balavānā| hṛdayam̐ bicārata saṃbhu sujānā||
satīṃ kīnha sītā kara beṣā| siva ura bhayau biṣāda biseṣā|| jauṃ aba karaum̐ satī sana prītī| miṭai bhagati pathu hoi anītī||
parama punīta na jāi taji kiem̐ prema baṛa pāpu| pragaṭi na kahata mahesu kachu hṛdayam̐ adhika saṃtāpu || 56||
taba saṃkara prabhu pada siru nāvā| sumirata rāmu hṛdayam̐ asa āvā|| ehiṃ tana satihi bheṭa mohi nāhīṃ| siva saṃkalpu kīnha mana māhīṃ||
asa bicāri saṃkaru matidhīrā| cale bhavana sumirata raghubīrā|| calata gagana bhai girā suhāī| jaya mahesa bhali bhagati dṛṛhāī||
asa pana tumha binu karai ko ānā| rāmabhagata samaratha bhagavānā|| suni nabhagirā satī ura socā| pūchā sivahi sameta sakocā||
kīnha kavana pana kahahu kṛpālā| satyadhāma prabhu dīnadayālā|| jadapi satīṃ pūchā bahu bhām̐tī| tadapi na kaheu tripura ārātī||
satīṃ hṛdaya anumāna kiya sabu jāneu sarbagya| kīnha kapaṭu maiṃ saṃbhu sana nāri sahaja jaṛa agya || 57 (ka)||
jalu paya sarisa bikāi dekhahu prīti ki rīti bhali| bilaga hoi rasu jāi kapaṭa khaṭāī parata puni || 57 (kha)||
hṛdayam̐ socu samujhata nija karanī| ciṃtā amita jāi nahi baranī|| kṛpāsiṃdhu siva parama agādhā| pragaṭa na kaheu mora aparādhā||
saṃkara rukha avaloki bhavānī| prabhu mohi tajeu hṛdayam̐ akulānī|| nija agha samujhi na kachu kahi jāī| tapai avām̐ iva ura adhikāī||
satihi sasoca jāni bṛṣaketū| kahīṃ kathā suṃdara sukha hetū|| baranata paṃtha bibidha itihāsā| bisvanātha pahum̐ce kailāsā||
taham̐ puni saṃbhu samujhi pana āpana| baiṭhe baṭa tara kari kamalāsana|| saṃkara sahaja sarupa samhārā| lāgi samādhi akhaṃḍa apārā||
satī basahi kailāsa taba adhika socu mana māhiṃ| maramu na koū jāna kachu juga sama divasa sirāhiṃ || 58||
nita nava socu satīṃ ura bhārā| kaba jaihaum̐ dukha sāgara pārā|| maiṃ jo kīnha raghupati apamānā| punipati bacanu mṛṣā kari jānā||
so phalu mohi bidhātām̐ dīnhā| jo kachu ucita rahā soi kīnhā|| aba bidhi asa būjhia nahi tohī| saṃkara bimukha jiāvasi mohī||
kahi na jāī kachu hṛdaya galānī| mana mahum̐ rāmāhi sumira sayānī|| jau prabhu dīnadayālu kahāvā| āratī harana beda jasu gāvā||
tau maiṃ binaya karaum̐ kara jorī| chūṭau begi deha yaha morī|| jauṃ more siva carana sanehū| mana krama bacana satya bratu ehū||
tau sabadarasī sunia prabhu karau so begi upāi| hoi maranu jehī binahiṃ śrama dusaha bipatti bihāi || 59||
ehi bidhi dukhita prajesakumārī| akathanīya dāruna dukhu bhārī|| bīteṃ saṃbata sahasa satāsī| tajī samādhi saṃbhu abināsī||
rāma nāma siva sumirana lāge| jāneu satīṃ jagatapati jāge|| jāi saṃbhu pada baṃdanu kīnhī| sanamukha saṃkara āsanu dīnhā||
lage kahana harikathā rasālā| daccha prajesa bhae tehi kālā|| dekhā bidhi bicāri saba lāyaka| dacchahi kīnha prajāpati nāyaka||
baṛa adhikāra daccha jaba pāvā| ati abhimānu hṛdayam̐ taba āvā|| nahiṃ kou asa janamā jaga māhīṃ| prabhutā pāi jāhi mada nāhīṃ||
daccha lie muni boli saba karana lage baṛa jāga| nevate sādara sakala sura je pāvata makha bhāga || 60||
kiṃnara nāga siddha gaṃdharbā| badhunha sameta cale sura sarbā|| biṣnu biraṃci mahesu bihāī| cale sakala sura jāna banāī||
satīṃ biloke byoma bimānā| jāta cale suṃdara bidhi nānā|| sura suṃdarī karahiṃ kala gānā| sunata śravana chūṭahiṃ muni dhyānā||
pūcheu taba sivam̐ kaheu bakhānī| pitā jagya suni kachu haraṣānī|| jauṃ mahesu mohi āyasu dehīṃ| kucha dina jāi rahauṃ misa ehīṃ||
pati parityāga hṛdaya dukhu bhārī| kahai na nija aparādha bicārī|| bolī satī manohara bānī| bhaya saṃkoca prema rasa sānī||
pitā bhavana utsava parama jauṃ prabhu āyasu hoi| tau mai jāum̐ kṛpāyatana sādara dekhana soi || 61||
kahehu nīka morehum̐ mana bhāvā| yaha anucita nahiṃ nevata paṭhāvā|| daccha sakala nija sutā bolāī| hamareṃ bayara tumhau bisarāī||
brahmasabhām̐ hama sana dukhu mānā| tehi teṃ ajahum̐ karahiṃ apamānā|| jauṃ binu boleṃ jāhu bhavānī| rahai na sīlu sanehu na kānī||
jadapi mitra prabhu pitu gura gehā| jāia binu bolehum̐ na sam̐dehā|| tadapi birodha māna jaham̐ koī| tahām̐ gaem̐ kalyānu na hoī||
bhām̐ti aneka saṃbhu samujhāvā| bhāvī basa na gyānu ura āvā|| kaha prabhu jāhu jo binahiṃ bolāem̐| nahiṃ bhali bāta hamāre bhāem̐||
kahi dekhā hara jatana bahu rahai na dacchakumāri| die mukhya gana saṃga taba bidā kīnha tripurāri || 62||
pitā bhavana jaba gaī bhavānī| daccha trāsa kāhum̐ na sanamānī|| sādara bhalehiṃ milī eka mātā| bhaginīṃ milīṃ bahuta musukātā||
daccha na kachu pūchī kusalātā| satihi biloki jare saba gātā|| satīṃ jāi dekheu taba jāgā| katahum̐ na dīkha saṃbhu kara bhāgā||
taba cita caṛheu jo saṃkara kaheū| prabhu apamānu samujhi ura daheū|| pāchila dukhu na hṛdayam̐ asa byāpā| jasa yaha bhayau mahā paritāpā||
jadyapi jaga dāruna dukha nānā| saba teṃ kaṭhina jāti avamānā|| samujhi so satihi bhayau ati krodhā| bahu bidhi jananīṃ kīnha prabodhā||
siva apamānu na jāi sahi hṛdayam̐ na hoi prabodha| sakala sabhahi haṭhi haṭaki taba bolīṃ bacana sakrodha || 63||
sunahu sabhāsada sakala muniṃdā| kahī sunī jinha saṃkara niṃdā||
so phalu turata lahaba saba kāhūm̐| bhalī bhām̐ti pachitāba pitāhūm̐||
saṃta saṃbhu śrīpati apabādā| sunia jahām̐ taham̐ asi marajādā|| kāṭia tāsu jībha jo basāī| śravana mūdi na ta calia parāī||
jagadātamā mahesu purārī| jagata janaka saba ke hitakārī|| pitā maṃdamati niṃdata tehī| daccha sukra saṃbhava yaha dehī||
tajihaum̐ turata deha tehi hetū| ura dhari caṃdramauli bṛṣaketū|| asa kahi joga agini tanu jārā| bhayau sakala makha hāhākārā||
satī maranu suni saṃbhu gana lage karana makha khīsa| jagya bidhaṃsa biloki bhṛgu racchā kīnhi munīsa || 64||