अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्ड · दोहा २७७–२९३
jāsu gyānu rabi bhava nisi nāsā| bacana kirana muni kamala bikāsā|| tehi ki moha mamatā niarāī| yaha siya rāma saneha baṛāī||
biṣaī sādhaka siddha sayāne| tribidha jīva jaga beda bakhāne|| rāma saneha sarasa mana jāsū| sādhu sabhām̐ baṛa ādara tāsū
soha na rāma pema binu gyānū| karanadhāra binu jimi jalajānū|| muni bahubidhi bidehu samujhāe| rāmaghāṭa saba loga nahāe||
sakala soka saṃkula nara nārī| so bāsaru bīteu binu bārī|| pasu khaga mṛganha na kīnha ahārū| priya parijana kara kauna bicārū||
dou samāja nimirāju raghurāju nahāne prāta| baiṭhe saba baṭa biṭapa tara mana malīna kṛsa gāta || 277||
je mahisura dasaratha pura bāsī| je mithilāpati nagara nivāsī|| haṃsa baṃsa gura janaka purodhā| jinha jaga magu paramārathu sodhā||
lage kahana upadesa anekā| sahita dharama naya birati bibekā|| kausika kahi kahi kathā purānīṃ| samujhāī saba sabhā subānīṃ||
taba raghunātha kosikahi kaheū| nātha kāli jala binu sabu raheū|| muni kaha ucita kahata raghurāī| gayau bīti dina pahara aṛhāī||
riṣi rukha lakhi kaha terahutirājū| ihām̐ ucita nahiṃ asana anājū|| kahā bhūpa bhala sabahi sohānā| pāi rajāyasu cale nahānā||
tehi avasara phala phūla dala mūla aneka prakāra| lai āe banacara bipula bhari bhari kām̐vari bhāra || 278||
kāmada me giri rāma prasādā| avalokata apaharata biṣādā|| sara saritā bana bhūmi bibhāgā| janu umagata ānam̐da anurāgā||
beli biṭapa saba saphala saphūlā| bolata khaga mṛga ali anukūlā|| tehi avasara bana adhika uchāhū| tribidha samīra sukhada saba kāhū||
jāi na barani manoharatāī| janu mahi karati janaka pahunāī|| taba saba loga nahāi nahāī| rāma janaka muni āyasu pāī|| dekhi dekhi tarubara anurāge| jaham̐ taham̐ purajana utarana lāge|| dala phala mūla kaṃda bidhi nānā| pāvana suṃdara sudhā samānā||
sādara saba kaham̐ rāmagura paṭhae bhari bhari bhāra| pūji pitara sura atithi gura lage karana pharahāra || 279||
ehi bidhi bāsara bīte cārī| rāmu nirakhi nara nāri sukhārī|| duhu samāja asi ruci mana māhīṃ| binu siya rāma phiraba bhala nāhīṃ||
sītā rāma saṃga banabāsū| koṭi amarapura sarisa supāsū|| parihari lakhana rāmu baidehī| jehi gharu bhāva bāma bidhi tehī||
dāhina daiu hoi jaba sabahī| rāma samīpa basia bana tabahī|| maṃdākini majjanu tihu kālā| rāma darasu muda maṃgala mālā||
aṭanu rāma giri bana tāpasa thala| asanu amia sama kaṃda mūla phala|| sukha sameta saṃbata dui sātā| pala sama hohiṃ na janiahiṃ jātā||
ehi sukha joga na loga saba kahahiṃ kahām̐ asa bhāgu| sahaja subhāyam̐ samāja duhu rāma carana anurāgu || 280||
ehi bidhi sakala manoratha karahīṃ| bacana saprema sunata mana harahīṃ|| sīya mātu tehi samaya paṭhāīṃ| dāsīṃ dekhi suavasaru āīṃ||
sāvakāsa suni saba siya sāsū| āyau janakarāja ranivāsū|| kausalyām̐ sādara sanamānī| āsana die samaya sama ānī||
sīlu saneha sakala duhu orā| dravahiṃ dekhi suni kulisa kaṭhorā|| pulaka sithila tana bāri bilocana| mahi nakha likhana lagīṃ saba socana||
saba siya rāma prīti ki si mūratī| janu karunā bahu beṣa bisūrati|| sīya mātu kaha bidhi budhi bām̐kī| jo paya phenu phora pabi ṭām̐kī||
sunia sudhā dekhiahiṃ garala saba karatūti karāla| jaham̐ taham̐ kāka ulūka baka mānasa sakṛta marāla || 281||
suni sasoca kaha debi sumitrā| bidhi gati baṛi biparīta bicitrā|| jo sṛji pālai harai bahorī| bāla keli sama bidhi mati bhorī||
kausalyā kaha dosu na kāhū| karama bibasa dukha sukha chati lāhū|| kaṭhina karama gati jāna bidhātā| jo subha asubha sakala phala dātā||
īsa rajāi sīsa sabahī keṃ| utapati thiti laya biṣahu amī keṃ|| debi moha basa socia bādī| bidhi prapaṃcu asa acala anādī||
bhūpati jiaba maraba ura ānī| socia sakhi lakhi nija hita hānī|| sīya mātu kaha satya subānī| sukṛtī avadhi avadhapati rānī||
lakhanu rāma siya jāhum̐ bana bhala parināma na pocu| gahabari hiyam̐ kaha kausilā mohi bharata kara socu || 282||
īsa prasāda asīsa tumhārī| suta sutabadhū devasari bārī|| rāma sapatha maiṃ kīnha na kāū| so kari kahaum̐ sakhī sati bhāū||
bharata sīla guna binaya baṛāī| bhāyapa bhagati bharosa bhalāī|| kahata sāradahu kara mati hīce| sāgara sīpa ki jāhiṃ ulīce||
jānaum̐ sadā bharata kuladīpā| bāra bāra mohi kaheu mahīpā|| kaseṃ kanaku mani pārikhi pāem̐| puruṣa parikhiahiṃ samayam̐ subhāem̐||
anucita āju kahaba asa morā| soka saneham̐ sayānapa thorā|| suni surasari sama pāvani bānī| bhaīṃ saneha bikala saba rānī||
kausalyā kaha dhīra dhari sunahu debi mithilesi| ko bibekanidhi ballabhahi tumhahi sakai upadesi || 283||
rāni rāya sana avasaru pāī| apanī bhām̐ti kahaba samujhāī|| rakhiahiṃ lakhanu bharatu gabanahiṃ bana| jauṃ yaha mata mānai mahīpa mana||
tau bhala jatanu karaba subicārī| moreṃ saucu bharata kara bhārī|| gūṛha saneha bharata mana māhī| raheṃ nīka mohi lāgata nāhīṃ||
lakhi subhāu suni sarala subānī| saba bhai magana karuna rasa rānī|| nabha prasūna jhari dhanya dhanya dhuni| sithila saneham̐ siddha jogī muni||
sabu ranivāsu bithaki lakhi raheū| taba dhari dhīra sumitrām̐ kaheū|| debi daṃḍa juga jāmini bītī| rāma mātu sunī uṭhī saprītī||
begi pāu dhāria thalahi kaha saneham̐ satibhāya| hamareṃ tau aba īsa gati ke mithilesa sahāya || 284||
lakhi saneha suni bacana binītā| janakapriyā gaha pāya punītā|| debi ucita asi binaya tumhārī| dasaratha gharini rāma mahatārī||
prabhu apane nīcahu ādarahīṃ| agini dhūma giri sira tinu dharahīṃ|| sevaku rāu karama mana bānī| sadā sahāya mahesu bhavānī||
raure aṃga jogu jaga ko hai| dīpa sahāya ki dinakara sohai|| rāmu jāi banu kari sura kājū| acala avadhapura karihahiṃ rājū||
amara nāga nara rāma bāhubala| sukha basihahiṃ apaneṃ apane thala|| yaha saba jāgabalika kahi rākhā| debi na hoi mudhā muni bhāṣā||
asa kahi paga pari pema ati siya hita binaya sunāi| siya sameta siyamātu taba calī suāyasu pāi || 285||
priya parijanahi milī baidehī| jo jehi jogu bhām̐ti tehi tehī|| tāpasa beṣa jānakī dekhī| bhā sabu bikala biṣāda biseṣī||
janaka rāma gura āyasu pāī| cale thalahi siya dekhī āī|| līnhi lāi ura janaka jānakī| pāhuna pāvana pema prāna kī||
ura umageu aṃbudhi anurāgū| bhayau bhūpa manu manahum̐ payāgū|| siya saneha baṭu bāṛhata johā| tā para rāma pema sisu sohā||
cirajīvī muni gyāna bikala janu| būṛata laheu bāla avalaṃbanu|| moha magana mati nahiṃ bideha kī| mahimā siya raghubara saneha kī||
siya pitu mātu saneha basa bikala na sakī sam̐bhāri| dharanisutām̐ dhīraju dhareu samau sudharamu bicāri || 286||
tāpasa beṣa janaka siya dekhī| bhayau pemu paritoṣu biseṣī|| putri pavitra kie kula doū| sujasa dhavala jagu kaha sabu koū||
jiti surasari kīrati sari torī| gavanu kīnha bidhi aṃḍa karorī|| gaṃga avani thala tīni baṛere| ehiṃ kie sādhu samāja ghanere||
pitu kaha satya saneham̐ subānī| sīya sakuca mahum̐ manahum̐ samānī|| puni pitu mātu līnha ura lāī| sikha āsiṣa hita dīnhi suhāī||
kahati na sīya sakuci mana māhīṃ| ihām̐ basaba rajanīṃ bhala nāhīṃ|| lakhi rukha rāni janāyau rāū| hṛdayam̐ sarāhata sīlu subhāū||
bāra bāra mili bheṃṭa siya bidā kīnha sanamāni| kahī samaya sira bharata gati rāni subāni sayāni || 287||
suni bhūpāla bharata byavahārū| sona sugaṃdha sudhā sasi sārū|| mūde sajala nayana pulake tana| sujasu sarāhana lage mudita mana||
sāvadhāna sunu sumukhi sulocani| bharata kathā bhava baṃdha bimocani|| dharama rājanaya brahmabicārū| ihām̐ jathāmati mora pracārū||
so mati mori bharata mahimāhī| kahai kāha chali chuati na chām̐hī|| bidhi ganapati ahipati siva sārada| kabi kobida budha buddhi bisārada||
bharata carita kīrati karatūtī| dharama sīla guna bimala bibhūtī|| samujhata sunata sukhada saba kāhū| suci surasari ruci nidara sudhāhū||
niravadhi guna nirupama puruṣu bharatu bharata sama jāni| kahia sumeru ki sera sama kabikula mati sakucāni || 288||
agama sabahi baranata barabaranī| jimi jalahīna mīna gamu dharanī|| bharata amita mahimā sunu rānī| jānahiṃ rāmu na sakahiṃ bakhānī||
barani saprema bharata anubhāū| tiya jiya kī ruci lakhi kaha rāū|| bahurahiṃ lakhanu bharatu bana jāhīṃ| saba kara bhala saba ke mana māhīṃ||
debi paraṃtu bharata raghubara kī| prīti pratīti jāi nahiṃ tarakī|| bharatu avadhi saneha mamatā kī| jadyapi rāmu sīma samatā kī||
paramāratha svāratha sukha sāre| bharata na sapanehum̐ manahum̐ nihāre|| sādhana siddha rāma paga nehū| mohi lakhi parata bharata mata ehū||
bhorehum̐ bharata na pelihahiṃ manasahum̐ rāma rajāi| karia na socu saneha basa kaheu bhūpa bilakhāi || 289||
rāma bharata guna ganata saprītī| nisi daṃpatihi palaka sama bītī|| rāja samāja prāta juga jāge| nhāi nhāi sura pūjana lāge||
ge nahāi gura pahīṃ raghurāī| baṃdi carana bole rukha pāī|| nātha bharatu purajana mahatārī| soka bikala banabāsa dukhārī||
sahita samāja rāu mithilesū| bahuta divasa bhae sahata kalesū|| ucita hoi soi kījia nāthā| hita sabahī kara raureṃ hāthā||
asa kahi ati sakuce raghurāū| muni pulake lakhi sīlu subhāū|| tumha binu rāma sakala sukha sājā| naraka sarisa duhu rāja samājā||
prāna prāna ke jīva ke jiva sukha ke sukha rāma| tumha taji tāta sohāta gṛha jinhahi tinhahiṃ bidhi bāma || 290||
so sukhu karamu dharamu jari jāū| jaham̐ na rāma pada paṃkaja bhāū|| jogu kujogu gyānu agyānū| jaham̐ nahiṃ rāma pema paradhānū||
tumha binu dukhī sukhī tumha tehīṃ| tumha jānahu jiya jo jehi kehīṃ|| rāura āyasu sira sabahī keṃ| bidita kṛpālahi gati saba nīkeṃ||
āpu āśramahi dhāria pāū| bhayau saneha sithila munirāū|| kari pranāma taba rāmu sidhāe| riṣi dhari dhīra janaka pahiṃ āe||
rāma bacana guru nṛpahi sunāe| sīla saneha subhāyam̐ suhāe|| mahārāja aba kījia soī| saba kara dharama sahita hita hoī||
gyāna nidhāna sujāna suci dharama dhīra narapāla| tumha binu asamaṃjasa samana ko samaratha ehi kāla || 291||
suni muni bacana janaka anurāge| lakhi gati gyānu birāgu birāge|| sithila saneham̐ gunata mana māhīṃ| āe ihām̐ kīnha bhala nāhī||
rāmahi rāyam̐ kaheu bana jānā| kīnha āpu priya prema pravānā|| hama aba bana teṃ banahi paṭhāī| pramudita phiraba bibeka baṛāī||
tāpasa muni mahisura suni dekhī| bhae prema basa bikala biseṣī|| samau samujhi dhari dhīraju rājā| cale bharata pahiṃ sahita samājā||
bharata āi āgeṃ bhai līnhe| avasara sarisa suāsana dīnhe|| tāta bharata kaha terahuti rāū| tumhahi bidita raghubīra subhāū||
rāma satyabrata dharama rata saba kara sīlu sanehu| saṃkaṭa sahata sakoca basa kahia jo āyasu dehu || 292||
suni tana pulaki nayana bhari bārī| bole bharatu dhīra dhari bhārī|| prabhu priya pūjya pitā sama āpū| kulaguru sama hita māya na bāpū||
kausikādi muni saciva samājū| gyāna aṃbunidhi āpunu ājū|| sisu sevaka āyasu anugāmī| jāni mohi sikha deia svāmī||
ehiṃ samāja thala būjhaba rāura| mauna malina maiṃ bolaba bāura|| choṭe badana kahaum̐ baṛi bātā| chamaba tāta lakhi bāma bidhātā||
āgama nigama prasiddha purānā| sevādharamu kaṭhina jagu jānā|| svāmi dharama svārathahi birodhū| bairu aṃdha premahi na prabodhū||
rākhi rāma rukha dharamu bratu parādhīna mohi jāni| saba keṃ saṃmata sarba hita karia pemu pahicāni || 293||