Lanka Kand — लङ्काकाण्ड
लङ्काकाण्ड · दोहा ५९–७४(ख)
pareu muruchi mahi lāgata sāyaka| sumirata rāma rāma raghunāyaka|| suni priya bacana bharata taba dhāe| kapi samīpa ati ātura āe||
bikala biloki kīsa ura lāvā| jāgata nahiṃ bahu bhām̐ti jagāvā|| mukha malīna mana bhae dukhārī| kahata bacana bhari locana bārī||
jehiṃ bidhi rāma bimukha mohi kīnhā| tehiṃ puni yaha dāruna dukha dīnhā|| jauṃ moreṃ mana baca aru kāyā| prīti rāma pada kamala amāyā||
tau kapi hou bigata śrama sūlā| jauṃ mo para raghupati anukūlā|| sunata bacana uṭhi baiṭha kapīsā| kahi jaya jayati kosalādhīsā||
līnha kapihi ura lāi pulakita tanu locana sajala| prīti na hṛdayam̐ samāi sumiri rāma raghukula tilaka || 59||
tāta kusala kahu sukhanidhāna kī| sahita anuja aru mātu jānakī|| kapi saba carita samāsa bakhāne| bhae dukhī mana mahum̐ pachitāne||
ahaha daiva maiṃ kata jaga jāyaum̐| prabhu ke ekahu kāja na āyaum̐|| jāni kuavasaru mana dhari dhīrā| puni kapi sana bole balabīrā||
tāta gaharu hoihi tohi jātā| kāju nasāihi hota prabhātā|| caṛhu mama sāyaka saila sametā| paṭhavauṃ tohi jaham̐ kṛpāniketā||
suni kapi mana upajā abhimānā| moreṃ bhāra calihi kimi bānā|| rāma prabhāva bicāri bahorī| baṃdi carana kaha kapi kara jorī||
tava pratāpa ura rākhi prabhu jehaum̐ nātha turaṃta| asa kahi āyasu pāi pada baṃdi caleu hanumaṃta || 60 (ka)||
bharata bāhu bala sīla guna prabhu pada prīti apāra| mana mahum̐ jāta sarāhata puni puni pavanakumāra|| 60 (kha )||
uhām̐ rāma lachimanahiṃ nihārī| bole bacana manuja anusārī|| ardha rāti gai kapi nahiṃ āyau| rāma uṭhāi anuja ura lāyau||
sakahu na dukhita dekhi mohi kāū| baṃdhu sadā tava mṛdula subhāū|| mama hita lāgi tajehu pitu mātā| sahehu bipina hima ātapa bātā||
so anurāga kahām̐ aba bhāī| uṭhahu na suni mama baca bikalāī|| jauṃ janateum̐ bana baṃdhu bichohū| pitā bacana manateum̐ nahiṃ ohū||
suta bita nāri bhavana parivārā| hohiṃ jāhiṃ jaga bārahiṃ bārā|| asa bicāri jiyam̐ jāgahu tātā| milai na jagata sahodara bhrātā||
jathā paṃkha binu khaga ati dīnā| mani binu phani karibara kara hīnā|| asa mama jivana baṃdhu binu tohī| jauṃ jaṛa daiva jiāvai mohī||
jaihaum̐ avadha kavana muhu lāī| nāri hetu priya bhāi gam̐vāī|| baru apajasa sahateum̐ jaga māhīṃ| nāri hāni biseṣa chati nāhīṃ||
aba apaloku soku suta torā| sahihi niṭhura kaṭhora ura morā|| nija jananī ke eka kumārā| tāta tāsu tumha prāna adhārā||
sauṃpesi mohi tumhahi gahi pānī| saba bidhi sukhada parama hita jānī|| utaru kāha daihaum̐ tehi jāī| uṭhi kina mohi sikhāvahu bhāī||
bahu bidhi sicata soca bimocana| stravata salila rājiva dala locana|| umā eka akhaṃḍa raghurāī| nara gati bhagata kṛpāla dekhāī||
prabhu pralāpa suni kāna bikala bhae bānara nikara| āi gayau hanumāna jimi karunā maham̐ bīra rasa || 61||
haraṣi rāma bheṃṭeu hanumānā| ati kṛtagya prabhu parama sujānā|| turata baida taba kīnha upāī| uṭhi baiṭhe lachimana haraṣāī||
hṛdayam̐ lāi prabhu bheṃṭeu bhrātā| haraṣe sakala bhālu kapi brātā|| kapi puni baida tahām̐ pahum̐cāvā| jehi bidhi tabahiṃ tāhi lai āvā||
yaha bṛttāṃta dasānana suneū| ati biṣaada puni puni sira dhuneū|| byākula kuṃbhakarana pahiṃ āvā| bibidha jatana kari tāhi jagāvā||
jāgā nisicara dekhia kaisā| mānahum̐ kālu deha dhari baisā|| kuṃbhakarana būjhā kahu bhāī| kāhe tava mukha rahe sukhāī||
kathā kahī saba tehiṃ abhimānī| jehi prakāra sītā hari ānī|| tāta kapinha saba nisicara māre| mahāmahā jodhā saṃghāre||
durmukha suraripu manuja ahārī| bhaṭa atikāya akaṃpana bhārī|| apara mahodara ādika bīrā| pare samara mahi saba ranadhīrā||
suni dasakaṃdhara bacana taba kuṃbhakarana bilakhāna| jagadaṃbā hari āni aba saṭha cāhata kalyāna || 62||
bhala na kīnha taiṃ nisicara nāhā| aba mohi āi jagāehi kāhā|| ajahūm̐ tāta tyāgi abhimānā| bhajahu rāma hoihi kalyānā||
haiṃ dasasīsa manuja raghunāyaka| jāke hanūmāna se pāyaka|| ahaha baṃdhu taiṃ kīnhi khoṭāī| prathamahiṃ mohi na sunāehi āī||
kīnhehu prabhū birodha tehi devaka| siva biraṃci sura jāke sevaka|| nārada muni mohi gyāna jo kahā| kahateum̐ tohi samaya nirabahā||
aba bhari aṃka bheṃṭu mohi bhāī| locana sūphala karau maiṃ jāī|| syāma gāta sarasīruha locana| dekhauṃ jāi tāpa traya mocana||
rāma rūpa guna sumirata magana bhayau chana eka| rāvana māgeu koṭi ghaṭa mada aru mahiṣa aneka || 63||
mahiṣa khāi kari madirā pānā| garjā bajrāghāta samānā|| kuṃbhakarana durmada rana raṃgā| calā durga taji sena na saṃgā||
dekhi bibhīṣanu āgeṃ āyau| pareu carana nija nāma sunāyau|| anuja uṭhāi hṛdayam̐ tehi lāyo| raghupati bhakta jāni mana bhāyo||
tāta lāta rāvana mohi mārā| kahata parama hita maṃtra bicārā|| tehiṃ galāni raghupati pahiṃ āyaum̐| dekhi dīna prabhu ke mana bhāyaum̐||
sunu suta bhayau kālabasa rāvana| so ki māna aba parama sikhāvana|| dhanya dhanya taiṃ dhanya bibhīṣana| bhayahu tāta nisicara kula bhūṣana||
baṃdhu baṃsa taiṃ kīnha ujāgara| bhajehu rāma sobhā sukha sāgara||
bacana karma mana kapaṭa taji bhajehu rāma ranadhīra| jāhu na nija para sūjha mohi bhayaum̐ kālabasa bīra || 64||
baṃdhu bacana suni calā bibhīṣana| āyau jaham̐ trailoka bibhūṣana|| nātha bhūdharākāra sarīrā| kuṃbhakarana āvata ranadhīrā||
etanā kapinha sunā jaba kānā| kilakilāi dhāe balavānā|| lie uṭhāi biṭapa aru bhūdhara| kaṭakaṭāi ḍārahiṃ tā ūpara||
koṭi koṭi giri sikhara prahārā| karahiṃ bhālu kapi eka eka bārā|| mur yo na mana tanu ṭar yo na ṭār yo| jimi gaja arka phalani ko māryo||
taba mārutasuta muṭhikā hanyo| par yo dharani byākula sira dhunyo|| puni uṭhi tehiṃ māreu hanumaṃtā| ghurmita bhūtala pareu turaṃtā||
puni nala nīlahi avani pachāresi| jaham̐ taham̐ paṭaki paṭaki bhaṭa ḍāresi|| calī balīmukha sena parāī| ati bhaya trasita na kou samuhāī||
aṃgadādi kapi muruchita kari sameta sugrīva| kām̐kha dābi kapirāja kahum̐ calā amita bala sīṃva || 65||
umā karata raghupati naralīlā| khelata garuṛa jimi ahigana mīlā|| bhṛkuṭi bhaṃga jo kālahi khāī| tāhi ki sohai aisi larāī||
jaga pāvani kīrati bistarihahiṃ| gāi gāi bhavanidhi nara tarihahiṃ|| muruchā gai mārutasuta jāgā| sugrīvahi taba khojana lāgā||
sugrīvahu kai muruchā bītī| nibuka gayau tehi mṛtaka pratītī|| kāṭesi dasana nāsikā kānā| garaji akāsa calau tehiṃ jānā||
gaheu carana gahi bhūmi pachārā| ati lāghavam̐ uṭhi puni tehi mārā|| puni āyasu prabhu pahiṃ balavānā| jayati jayati jaya kṛpānidhānā||
nāka kāna kāṭe jiyam̐ jānī| phirā krodha kari bhai mana glānī|| sahaja bhīma puni binu śruti nāsā| dekhata kapi dala upajī trāsā||
jaya jaya jaya raghubaṃsa mani dhāe kapi dai hūha| ekahi bāra tāsu para chāṛenhi giri taru jūha || 66||
kuṃbhakarana rana raṃga biruddhā| sanmukha calā kāla janu kruddhā|| koṭi koṭi kapi dhari dhari khāī| janu ṭīṛī giri guhām̐ samāī||
koṭinha gahi sarīra sana mardā| koṭinha mīji milava mahi gardā|| mukha nāsā śravananhi kīṃ bāṭā| nisari parāhiṃ bhālu kapi ṭhāṭā||
rana mada matta nisācara darpā| bisva grasihi janu ehi bidhi arpā|| mure subhaṭa saba phirahiṃ na phere| sūjha na nayana sunahiṃ nahiṃ ṭere||
kuṃbhakarana kapi phauja biḍārī| suni dhāī rajanīcara dhārī|| dekhi rāma bikala kaṭakāī| ripu anīka nānā bidhi āī||
sunu sugrīva bibhīṣana anuja sam̐bhārehu saina| maiṃ dekhaum̐ khala bala dalahi bole rājivanaina || 67||
kara sāraṃga sāji kaṭi bhāthā| ari dala dalana cale raghunāthā|| prathama kīnha prabhu dhanuṣa ṭam̐korā| ripu dala badhira bhayau suni sorā||
satyasaṃdha chām̐ṛe sara lacchā| kālasarpa janu cale sapacchā|| jaham̐ taham̐ cale bipula nārācā| lage kaṭana bhaṭa bikaṭa pisācā||
kaṭahiṃ carana ura sira bhujadaṃḍā| bahutaka bīra hohiṃ sata khaṃḍā|| ghurmi ghurmi ghāyala mahi parahīṃ| uṭhi saṃbhāri subhaṭa puni larahīṃ||
lāgata bāna jalada jimi gājahīṃ| bahutaka dekhī kaṭhina sara bhājahiṃ|| ruṃḍa pracaṃḍa muṃḍa binu dhāvahiṃ| dharu dharu mārū māru dhuni gāvahiṃ||
chana mahum̐ prabhu ke sāyakanhi kāṭe bikaṭa pisāca| puni raghubīra niṣaṃga mahum̐ prabise saba nārāca || 68||
kuṃbhakarana mana dīkha bicārī| hati dhana mājha nisācara dhārī|| bhā ati kruddha mahābala bīrā| kiyo mṛganāyaka nāda gam̐bhīrā||
kopi mahīdhara lei upārī| ḍārai jaham̐ markaṭa bhaṭa bhārī|| āvata dekhi saila prabhū bhāre| saranhi kāṭi raja sama kari ḍāre||
puni dhanu tāni kopi raghunāyaka| chām̐ṛe ati karāla bahu sāyaka|| tanu mahum̐ prabisi nisari sara jāhīṃ| jimi dāmini ghana mājha samāhīṃ||
sonita stravata soha tana kāre| janu kajjala giri geru panāre|| bikala biloki bhālu kapi dhāe| biham̐sā jabahiṃ nikaṭa kapi āe||
mahānāda kari garjā koṭi koṭi gahi kīsa| mahi paṭakai gajarāja iva sapatha karai dasasīsa || 69||
bhāge bhālu balīmukha jūthā| bṛku biloki jimi meṣa barūthā|| cale bhāgi kapi bhālu bhavānī| bikala pukārata ārata bānī||
yaha nisicara dukāla sama ahaī| kapikula desa parana aba cahaī|| kṛpā bāridhara rāma kharārī| pāhi pāhi pranatārati hārī||
sakaruna bacana sunata bhagavānā| cale sudhāri sarāsana bānā|| rāma sena nija pāchaiṃ ghālī| cale sakopa mahā balasālī||
khaiṃci dhanuṣa sara sata saṃdhāne| chūṭe tīra sarīra samāne|| lāgata sara dhāvā risa bharā| kudhara ḍagamagata ḍolati dharā||
līnha eka tehiṃ saila upāṭī| raghukula tilaka bhujā soi kāṭī|| dhāvā bāma bāhu giri dhārī| prabhu sou bhujā kāṭi mahi pārī||
kāṭeṃ bhujā soha khala kaisā| pacchahīna maṃdara giri jaisā|| ugra bilokani prabhuhi bilokā| grasana cahata mānahum̐ trelokā||
kari cikkāra ghora ati dhāvā badanu pasāri| gagana siddha sura trāsita hā hā heti pukāri || 70||
sabhaya deva karunānidhi jānyo| śravana prajaṃta sarāsanu tānyo|| bisikha nikara nisicara mukha bhareū| tadapi mahābala bhūmi na pareū||
saranhi bharā mukha sanmukha dhāvā| kāla trona sajīva janu āvā|| taba prabhu kopi tībra sara līnhā| dhara te bhinna tāsu sira kīnhā||
so sira pareu dasānana āgeṃ| bikala bhayau jimi phani mani tyāgeṃ|| dharani dhasai dhara dhāva pracaṃḍā| taba prabhu kāṭi kīnha dui khaṃḍā||
pare bhūmi jimi nabha teṃ bhūdhara| heṭha dābi kapi bhālu nisācara|| tāsu teja prabhu badana samānā| sura muni sabahiṃ acaṃbhava mānā||
sura duṃdubhīṃ bajāvahiṃ haraṣahiṃ| astuti karahiṃ sumana bahu baraṣahiṃ|| kari binatī sura sakala sidhāe| tehī samaya devariṣi āe||
gaganopari hari guna gana gāe| rucira bīrarasa prabhu mana bhāe|| begi hatahu khala kahi muni gae| rāma samara mahi sobhata bhae||
saṃgrāma bhūmi birāja raghupati atula bala kosala dhanī| śrama biṃdu mukha rājīva locana aruna tana sonita kanī|| bhuja jugala pherata sara sarāsana bhālu kapi cahu disi bane| kaha dāsa tulasī kahi na saka chabi seṣa jehi ānana ghane||
nisicara adhama malākara tāhi dīnha nija dhāma| gaṇirijā te nara maṃdamati je na bhajahiṃ śrīrāma || 71||
dina keṃ aṃta phirīṃ dou anī| samara bhaī subhaṭanha śrama ghanī|| rāma kṛpām̐ kapi dala bala bāṛhā| jimi tṛna pāi lāga ati ḍāṛhā||
chījahiṃ nisicara dinu aru rātī| nija mukha kaheṃ sukṛta jehi bhām̐tī|| bahu bilāpa dasakaṃdhara karaī| baṃdhu sīsa puni puni ura dharaī||
rovahiṃ nāri hṛdaya hati pānī| tāsu teja bala bipula bakhānī|| meghanāda tehi avasara āyau| kahi bahu kathā pitā samujhāyau||
dekhehu kāli mori manusāī| abahiṃ bahuta kā karauṃ baṛāī|| iṣṭadeva saiṃ bala ratha pāyaum̐| so bala tāta na tohi dekhāyaum̐||
ehi bidhi jalpata bhayau bihānā| cahum̐ duāra lāge kapi nānā|| ita kapi bhālu kāla sama bīrā| uta rajanīcara ati ranadhīrā||
larahiṃ subhaṭa nija nija jaya hetū| barani na jāi samara khagaketū||
meghanāda māyāmaya ratha caṛhi gayau akāsa|garjeu aṭṭahāsa kari bhai kapi kaṭakahi trāsa || 72||
sakti sūla taravāri kṛpānā| astra sastra kulisāyudha nānā|| ḍāraha parasu parigha pāṣānā| lāgeu bṛṣṭi karai bahu bānā||
dasa disi rahe bāna nabha chāī| mānahum̐ maghā megha jhari lāī|| dharu dharu māru sunia dhuni kānā| jo mārai tehi kou na jānā||
gahi giri taru akāsa kapi dhāvahiṃ| dekhahi tehi na dukhita phiri āvahiṃ|| avaghaṭa ghāṭa bāṭa giri kaṃdara| māyā bala kīnhesi sara paṃjara||
jāhiṃ kahām̐ byākula bhae baṃdara| surapati baṃdi pare janu maṃdara|| mārutasuta aṃgada nala nīlā| kīnhesi bikala sakala balasīlā||
puni lachimana sugrīva bibhīṣana| saranhi māri kīnhesi jarjara tana|| puni raghupati saiṃ jūjhe lāgā| sara chām̐ṛai hoi lāgahiṃ nāgā||
byāla pāsa basa bhae kharārī| svabasa anaṃta eka abikārī|| naṭa iva kapaṭa carita kara nānā| sadā svataṃtra eka bhagavānā||
rana sobhā lagi prabhuhiṃ bam̐dhāyo| nāgapāsa devanha bhaya pāyo||
girijā jāsu nāma japi muni kāṭahiṃ bhava pāsa|
so ki baṃdha tara āvai byāpaka bisva nivāsa || 73||
carita rāma ke saguna bhavānī| tarki na jāhiṃ buddhi bala bānī|| asa bicāri je tagya birāgī| rāmahi bhajahiṃ tarka saba tyāgī||
byākula kaṭaku kīnha ghananādā| puni bhā pragaṭa kahai durbādā|| jāmavaṃta kaha khala rahu ṭhāṛhā| suni kari tāhi krodha ati bāṛhā||
būṛha jāni saṭha chām̐ṛeum̐ tohī| lāgesi adhama pacārai mohī|| asa kahi tarala trisūla calāyo| jāmavaṃta kara gahi soi dhāyo||
mārisi meghanāda kai chātī| parā bhūmi ghurmita suraghātī|| puni risāna gahi carana phirāyau| mahi pachāri nija bala dekharāyo||
bara prasāda so marai na mārā| taba gahi pada laṃkā para ḍārā|| ihām̐ devariṣi garuṛa paṭhāyo| rāma samīpa sapadi so āyo||
khagapati saba dhari khāe māyā nāga barūtha| māyā bigata bhae saba haraṣe bānara jūtha || 74 (ka)||
gahi giri pādapa upala nakha dhāe kīsa risāi| cale tamīcara bikalatara gaṛha para caṛhe parāi || 74 (kha)||