Bal Kand — बालकाण्ड
बालकाण्ड · दोहा २००–२१६
ehi bidhi rāma jagata pitu mātā| kosalapura bāsinha sukhadātā|| jinha raghunātha carana rati mānī| tinha kī yaha gati pragaṭa bhavānī||
raghupati bimukha jatana kara korī| kavana sakai bhava baṃdhana chorī|| jīva carācara basa kai rākhe| so māyā prabhu soṃ bhaya bhākhe||
bhṛkuṭi bilāsa nacāvai tāhī| asa prabhu chāṛi bhajia kahu kāhī|| mana krama bacana chāṛi caturāī| bhajata kṛpā karihahiṃ raghurāī||
ehi bidhi sisubinoda prabhu kīnhā| sakala nagarabāsinha sukha dīnhā|| lai uchaṃga kabahum̐ka halarāvai| kabahum̐ pālaneṃ ghāli jhulāvai||
prema magana kausalyā nisi dina jāta na jāna| suta saneha basa mātā bālacarita kara gāna || 200||
eka bāra jananīṃ anhavāe| kari siṃgāra palanām̐ pauṛhāe|| nija kula iṣṭadeva bhagavānā| pūjā hetu kīnha asnānā||
kari pūjā naibedya caṛhāvā| āpu gaī jaham̐ pāka banāvā|| bahuri mātu tahavām̐ cali āī| bhojana karata dekha suta jāī||
gai jananī sisu pahiṃ bhayabhītā| dekhā bāla tahām̐ puni sūtā|| bahuri āi dekhā suta soī| hṛdayam̐ kaṃpa mana dhīra na hoī||
ihām̐ uhām̐ dui bālaka dekhā| matibhrama mora ki āna biseṣā|| dekhi rāma jananī akulānī| prabhu ham̐si dīnha madhura musukānī||
dekharāvā mātahi nija adabhuta rupa akhaṃḍa| roma roma prati lāge koṭi koṭi brahmaṃḍa || 201||
aganita rabi sasi siva caturānana| bahu giri sarita siṃdhu mahi kānana|| kāla karma guna gyāna subhāū| sou dekhā jo sunā na kāū||
dekhī māyā saba bidhi gāṛhī| ati sabhīta joreṃ kara ṭhāṛhī|| dekhā jīva nacāvai jāhī| dekhī bhagati jo chorai tāhī||
tana pulakita mukha bacana na āvā| nayana mūdi caranani siru nāvā|| bisamayavaṃta dekhi mahatārī| bhae bahuri sisurūpa kharārī||
astuti kari na jāi bhaya mānā| jagata pitā maiṃ suta kari jānā|| hari janani bahubidhi samujhāī| yaha jani katahum̐ kahasi sunu māī||
bāra bāra kausalyā binaya karai kara jori| aba jani kabahūm̐ byāpai prabhu mohi māyā tori || 202||
bālacarita hari bahubidhi kīnhā| ati anaṃda dāsanha kaham̐ dīnhā|| kachuka kāla bīteṃ saba bhāī| baṛe bhae parijana sukhadāī||
cūṛākarana kīnha guru jāī| bipranha puni dachinā bahu pāī|| parama manohara carita apārā| karata phirata cāriu sukumārā||
mana krama bacana agocara joī| dasaratha ajira bicara prabhu soī|| bhojana karata bola jaba rājā| nahiṃ āvata taji bāla samājā||
kausalyā jaba bolana jāī| ṭhumaku ṭhumaku prabhu calahiṃ parāī|| nigama neti siva aṃta na pāvā| tāhi dharai jananī haṭhi dhāvā||
dhūrasa dhūri bhareṃ tanu āe| bhūpati bihasi goda baiṭhāe||
bhojana karata capala cita ita uta avasaru pāi| bhāji cale kilakata mukha dadhi odana lapaṭāi || 203||
bālacarita ati sarala suhāe| sārada seṣa saṃbhu śruti gāe|| jina kara mana inha sana nahiṃ rātā| te jana baṃcita kie bidhātā||
bhae kumāra jabahiṃ saba bhrātā| dīnha janeū guru pitu mātā|| guragṛham̐ gae paṛhana raghurāī| alapa kāla bidyā saba āī||
jākī sahaja svāsa śruti cārī| so hari paṛha yaha kautuka bhārī|| bidyā binaya nipuna guna sīlā| khelahiṃ khela sakala nṛpalīlā||
karatala bāna dhanuṣa ati sohā| dekhata rūpa carācara mohā|| jinha bīthinha biharahiṃ saba bhāī| thakita hohiṃ saba loga lugāī||
kosalapura bāsī nara nāri bṛddha aru bāla| prānahu te priya lāgata saba kahum̐ rāma kṛpāla || 204||
baṃdhu sakhā saṃga lehiṃ bolāī| bana mṛgayā nita khelahiṃ jāī|| pāvana mṛga mārahiṃ jiyam̐ jānī| dina prati nṛpahi dekhāvahiṃ ānī||
je mṛga rāma bāna ke māre| te tanu taji suraloka sidhāre|| anuja sakhā sam̐ga bhojana karahīṃ| mātu pitā agyā anusarahīṃ||
jehi bidhi sukhī hohiṃ pura logā| karahiṃ kṛpānidhi soi saṃjogā|| beda purāna sunahiṃ mana lāī| āpu kahahiṃ anujanha samujhāī||
prātakāla uṭhi kai raghunāthā| mātu pitā guru nāvahiṃ māthā|| āyasu māgi karahiṃ pura kājā| dekhi carita haraṣai mana rājā||
byāpaka akala anīha aja nirguna nāma na rūpa| bhagata hetu nānā bidhi karata caritra anūpa || 205||
yaha saba carita kahā maiṃ gāī| āgili kathā sunahu mana lāī|| bisvāmitra mahāmuni gyānī| basahi bipina subha āśrama jānī||
jaham̐ japa jagya muni karahī| ati mārīca subāhuhi ḍarahīṃ|| dekhata jagya nisācara dhāvahi| karahi upadrava muni dukha pāvahiṃ||
gādhitanaya mana ciṃtā byāpī| hari binu marahi na nisicara pāpī|| taba munivara mana kīnha bicārā| prabhu avatareu harana mahi bhārā||
ehum̐ misa dekhauṃ pada jāī| kari binatī ānau dou bhāī|| gyāna birāga sakala guna ayanā| so prabhu mai dekhaba bhari nayanā||
bahubidhi karata manoratha jāta lāgi nahiṃ bāra| kari majjana saraū jala gae bhūpa darabāra || 206||
muni āgamana sunā jaba rājā| milana gayaū lai bipra samājā|| kari daṃḍavata munihi sanamānī| nija āsana baiṭhārenhi ānī||
carana pakhāri kīnhi ati pūjā| mo sama āju dhanya nahiṃ dūjā|| bibidha bhām̐ti bhojana karavāvā| munivara hṛdayam̐ haraṣa ati pāvā||
puni caranani mele suta cārī| rāma dekhi muni deha bisārī|| bhae magana dekhata mukha sobhā| janu cakora pūrana sasi lobhā||
taba mana haraṣi bacana kaha rāū| muni asa kṛpā na kīnhihu kāū|| kehi kārana āgamana tumhārā| kahahu so karata na lāvaum̐ bārā||
asura samūha satāvahiṃ mohī| mai jācana āyaum̐ nṛpa tohī|| anuja sameta dehu raghunāthā| nisicara badha maiṃ hoba sanāthā||
dehu bhūpa mana haraṣita tajahu moha agyāna| dharma sujasa prabhu tumha kauṃ inha kaham̐ ati kalyāna || 207||
suni rājā ati apriya bānī| hṛdaya kaṃpa mukha duti kumulānī|| cautheṃpana pāyaum̐ suta cārī| bipra bacana nahiṃ kahehu bicārī||
māgahu bhūmi dhenu dhana kosā| sarbasa deum̐ āju saharosā|| deha prāna teṃ priya kachu nāhī| sou muni deum̐ nimiṣa eka māhī||
saba suta priya mohi prāna ki nāīṃ| rāma deta nahiṃ banai gosāī|| kaham̐ nisicara ati ghora kaṭhorā| kaham̐ suṃdara suta parama kisorā||
suni nṛpa girā prema rasa sānī| hṛdayam̐ haraṣa mānā muni gyānī|| taba basiṣṭa bahu nidhi samujhāvā| nṛpa saṃdeha nāsa kaham̐ pāvā||
ati ādara dou tanaya bolāe| hṛdayam̐ lāi bahu bhām̐ti sikhāe|| mere prāna nātha suta doū| tumha muni pitā āna nahiṃ koū||
sauṃpe bhūpa riṣihi suta bahu bidhi dei asīsa| jananī bhavana gae prabhu cale nāi pada sīsa || 208 (ka)||
puruṣasiṃha dou bīra haraṣi cale muni bhaya harana| kṛpāsiṃdhu matidhīra akhila bisva kārana karana || 208 (kha)||
aruna nayana ura bāhu bisālā| nīla jalaja tanu syāma tamālā|| kaṭi paṭa pīta kaseṃ bara bhāthā| rucira cāpa sāyaka duhum̐ hāthā||
syāma gaura suṃdara dou bhāī| bisbāmitra mahānidhi pāī|| prabhu brahmanyadeva mai jānā| mohi niti pitā tajehu bhagavānā||
cale jāta muni dīnhi dikhāī| suni tāṛakā krodha kari dhāī|| ekahiṃ bāna prāna hari līnhā| dīna jāni tehi nija pada dīnhā||
taba riṣi nija nāthahi jiyam̐ cīnhī| bidyānidhi kahum̐ bidyā dīnhī|| jāte lāga na chudhā pipāsā| atulita bala tanu teja prakāsā||
āyuṣa saba samarpi kai prabhu nija āśrama āni| kaṃda mūla phala bhojana dīnha bhagati hita jāni || 209||
prāta kahā muni sana raghurāī| nirbhaya jagya karahu tumha jāī|| homa karana lāge muni jhārī| āpu rahe makha kīṃ rakhavārī||
suni mārīca nisācara krohī| lai sahāya dhāvā munidrohī|| binu phara bāna rāma tehi mārā| sata jojana gā sāgara pārā||
pāvaka sara subāhu puni mārā| anuja nisācara kaṭaku sam̐ghārā|| māri asura dvija nirmayakārī| astuti karahiṃ deva muni jhārī||
taham̐ puni kachuka divasa raghurāyā| rahe kīnhi bipranha para dāyā|| bhagati hetu bahu kathā purānā| kahe bipra jadyapi prabhu jānā||
taba muni sādara kahā bujhāī| carita eka prabhu dekhia jāī|| dhanuṣajagya muni raghukula nāthā| haraṣi cale munibara ke sāthā||
āśrama eka dīkha maga māhīṃ| khaga mṛga jīva jaṃtu taham̐ nāhīṃ|| pūchā munihi silā prabhu dekhī| sakala kathā muni kahā biseṣī||
gautama nāri śrāpa basa upala deha dhari dhīra| carana kamala raja cāhati kṛpā karahu raghubīra || 210||
parasata pada pāvana soka nasāvana pragaṭa bhaī tapapuṃja sahī| dekhata raghunāyaka jana sukha dāyaka sanamukha hoi kara jori rahī|| ati prema adhīrā pulaka sarīrā mukha nahiṃ āvai bacana kahī| atisaya baṛabhāgī carananhi lāgī jugala nayana jaladhāra bahī||
dhīraju mana kīnhā prabhu kahum̐ cīnhā raghupati kṛpām̐ bhagati pāī| ati nirmala bānīṃ astuti ṭhānī gyānagamya jaya raghurāī|| mai nāri apāvana prabhu jaga pāvana rāvana ripu jana sukhadāī| rājīva bilocana bhava bhaya mocana pāhi pāhi saranahiṃ āī||
muni śrāpa jo dīnhā ati bhala kīnhā parama anugraha maiṃ mānā| dekheum̐ bhari locana hari bhavamocana ihai lābha saṃkara jānā|| binatī prabhu morī maiṃ mati bhorī nātha na māgaum̐ bara ānā| pada kamala parāgā rasa anurāgā mama mana madhupa karai pānā|
jehiṃ pada surasaritā parama punītā pragaṭa bhaī siva sīsa dharī|
soi pada paṃkaja jehi pūjata aja mama sira dhareu kṛpāla harī|| ehi bhām̐ti sidhārī gautama nārī bāra bāra hari carana parī| jo ati mana bhāvā so baru pāvā gai patiloka anaṃda bharī||
asa prabhu dīnabaṃdhu hari kārana rahita dayāla| tulasidāsa saṭha tehi bhaju chāṛi kapaṭa jaṃjāla || 211||
cale rāma lachimana muni saṃgā| gae jahām̐ jaga pāvani gaṃgā|| gādhisūnu saba kathā sunāī| jehi prakāra surasari mahi āī||
taba prabhu riṣinha sameta nahāe| bibidha dāna mahidevanhi pāe|| haraṣi cale muni bṛṃda sahāyā| begi bideha nagara niarāyā||
pura ramyatā rāma jaba dekhī| haraṣe anuja sameta biseṣī||
guṃjata maṃju matta rasa bhṛṃgā| kūjata kala bahubarana bihaṃgā|| barana barana bikase bana jātā| tribidha samīra sadā sukhadātā||
sumana bāṭikā bāga bana bipula bihaṃga nivāsa| phūlata phalata supallavata sohata pura cahum̐ pāsa || 212||
banai na baranata nagara nikāī| jahām̐ jāi mana taham̐im̐ lobhāī|| cāru bajāru bicitra am̐bārī| manimaya bidhi janu svakara sam̐vārī||
dhanika banika bara dhanada samānā| baiṭha sakala bastu lai nānā|| cauhaṭa suṃdara galīṃ suhāī| saṃtata rahahiṃ sugaṃdha siṃcāī||
maṃgalamaya maṃdira saba kereṃ| citrita janu ratinātha citereṃ|| pura nara nāri subhaga suci saṃtā| dharamasīla gyānī gunavaṃtā||
ati anūpa jaham̐ janaka nivāsū| bithakahiṃ bibudha biloki bilāsū|| hota cakita cita koṭa bilokī| sakala bhuvana sobhā janu rokī||
dhavala dhāma mani puraṭa paṭa sughaṭita nānā bhām̐ti| siya nivāsa suṃdara sadana sobhā kimi kahi jāti || 213||
subhaga dvāra saba kulisa kapāṭā| bhūpa bhīra naṭa māgadha bhāṭā|| banī bisāla bāji gaja sālā| haya gaya ratha saṃkula saba kālā||
sūra saciva senapa bahutere| nṛpagṛha sarisa sadana saba kere|| pura bāhera sara sārita samīpā| utare jaham̐ taham̐ bipula mahīpā||
dekhi anūpa eka am̐varāī| saba supāsa saba bhām̐ti suhāī|| kausika kaheu mora manu mānā| ihām̐ rahia raghubīra sujānā||
bhalehiṃ nātha kahi kṛpāniketā| utare taham̐ munibṛṃda sametā|| bisvāmitra mahāmuni āe| samācāra mithilāpati pāe||
saṃga saciva suci bhūri bhaṭa bhūsura bara gura gyāti| cale milana munināyakahi mudita rāu ehi bhām̐ti || 214||
kīnha pranāmu carana dhari māthā| dīnhi asīsa mudita munināthā|| biprabṛṃda saba sādara baṃde| jāni bhāgya baṛa rāu anaṃde||
kusala prasna kahi bārahiṃ bārā| bisvāmitra nṛpahi baiṭhārā|| tehi avasara āe dou bhāī| gae rahe dekhana phulavāī||
syāma gaura mṛdu bayasa kisorā| locana sukhada bisva cita corā|| uṭhe sakala jaba raghupati āe| bisvāmitra nikaṭa baiṭhāe||
bhae saba sukhī dekhi dou bhrātā| bāri bilocana pulakita gātā|| mūrati madhura manohara dekhī| bhayau bidehu bidehu biseṣī||
prema magana manu jāni nṛpu kari bibeku dhari dhīra| boleu muni pada nāi siru gadagada girā gabhīra || 215||
kahahu nātha suṃdara dou bālaka| munikula tilaka ki nṛpakula pālaka|| brahma jo nigama neti kahi gāvā| ubhaya beṣa dhari kī soi āvā||
sahaja birāgarupa manu morā| thakita hota jimi caṃda cakorā|| tāte prabhu pūchaum̐ satibhāū| kahahu nātha jani karahu durāū||
inhahi bilokata ati anurāgā| barabasa brahmasukhahi mana tyāgā|| kaha muni bihasi kahehu nṛpa nīkā| bacana tumhāra na hoi alīkā||
e priya sabahi jahām̐ lagi prānī| mana musukāhiṃ rāmu suni bānī|| raghukula mani dasaratha ke jāe| mama hita lāgi naresa paṭhāe||
rāmu lakhanu dou baṃdhubara rūpa sīla bala dhāma| makha rākheu sabu sākhi jagu jite asura saṃgrāma || 216||