Lanka Kand — लङ्काकाण्ड
लङ्काकाण्ड · दोहा ७५–८९
meghanāda ke murachā jāgī| pitahi biloki lāja ati lāgī|| turata gayau giribara kaṃdarā| karauṃ ajaya makha asa mana dharā||
ihām̐ bibhīṣana maṃtra bicārā| sunahu nātha bala atula udārā|| meghanāda makha karai apāvana| khala māyāvī deva satāvana||
jauṃ prabhu siddha hoi so pāihi| nātha begi puni jīti na jāihi|| suni raghupati atisaya sukha mānā| bole aṃgadādi kapi nānā||
lachimana saṃga jāhu saba bhāī| karahu bidhaṃsa jagya kara jāī|| tumha lachimana mārehu rana ohī| dekhi sabhaya sura dukha ati mohī||
mārehu tehi bala buddhi upāī| jehiṃ chījai nisicara sunu bhāī|| jāmavaṃta sugrīva bibhīṣana| sena sameta rahehu tīniu jana||
jaba raghubīra dīnhi anusāsana| kaṭi niṣaṃga kasi sāji sarāsana|| prabhu pratāpa ura dhari ranadhīrā| bole ghana iva girā gam̐bhīrā||
jauṃ tehi āju badheṃ binu āvauṃ| tau raghupati sevaka na kahāvauṃ|| jauṃ sata saṃkara karahiṃ sahāī| tadapi hataum̐ raghubīra dohāī||
raghupati carana nāi siru caleu turaṃta anaṃta| aṃgada nīla mayaṃda nala saṃga subhaṭa hanumaṃta || 75||
jāi kapinha so dekhā baisā| āhuti deta rudhira aru bhaiṃsā|| kīnha kapinha saba jagya bidhaṃsā| jaba na uṭhai taba karahiṃ prasaṃsā||
tadapi na uṭhai dharenhi kaca jāī| lātanhi hati hati cale parāī|| lai trisula dhāvā kapi bhāge| āe jaham̐ rāmānuja āge||
āvā parama krodha kara mārā| garja ghora rava bārahiṃ bārā|| kopi marutasuta aṃgada dhāe| hati trisūla ura dharani girāe||
prabhu kaham̐ chām̐ṛesi sūla pracaṃḍā| sara hati kṛta anaṃta juga khaṃḍā|| uṭhi bahori māruti jubarājā| hatahiṃ kopi tehi ghāu na bājā||
phire bīra ripu marai na mārā| taba dhāvā kari ghora cikārā|| āvata dekhi kruddha janu kālā| lachimana chāṛe bisikha karālā||
dekhesi āvata pabi sama bānā| turata bhayau khala aṃtaradhānā|| bibidha beṣa dhari karai larāī| kabahum̐ka pragaṭa kabahum̐ duri jāī||
dekhi ajaya ripu ḍarape kīsā| parama kruddha taba bhayau ahīsā|| lachimana mana asa maṃtra dṛṛhāvā| ehi pāpihi maiṃ bahuta khelāvā||
sumiri kosalādhīsa pratāpā| sara saṃdhāna kīnha kari dāpā|| chāṛā bāna mājha ura lāgā| maratī bāra kapaṭu saba tyāgā||
rāmānuja kaham̐ rāmu kaham̐ asa kahi chām̐ṛesi prāna| dhanya dhanya tava jananī kaha aṃgada hanumāna || 76||
binu prayāsa hanumāna uṭhāyo| laṃkā dvāra rākhi puni āyo|| tāsu marana suni sura gaṃdharbā| caṛhi bimāna āe nabha sarbā||
baraṣi sumana duṃdubhīṃ bajāvahiṃ| śrīraghunātha bimala jasu gāvahiṃ|| jaya anaṃta jaya jagadādhārā| tumha prabhu saba devanhi nistārā||
astuti kari sura siddha sidhāe| lachimana kṛpāsindhu pahiṃ āe|| suta badha sunā dasānana jabahīṃ| muruchita bhayau pareu mahi tabahīṃ||
maṃdodarī rudana kara bhārī| ura tāṛana bahu bhām̐ti pukārī|| nagara loga saba byākula socā| sakala kahahiṃ dasakaṃdhara pocā||
taba dasakaṃṭha bibidha bidhi samujhāīṃ saba nāri| nasvara rūpa jagata saba dekhahu hṛdayam̐ bicāri || 77||
tinhahi gyāna upadesā rāvana| āpuna maṃda kathā subha pāvana|| para upadesa kusala bahutere| je ācarahiṃ te nara na ghanere||
nisā sirāni bhayau bhinusārā| lage bhālu kapi cārihum̐ dvārā|| subhaṭa bolāi dasānana bolā| rana sanmukha jā kara mana ḍolā||
so abahīṃ baru jāu parāī| saṃjuga bimukha bhaem̐ na bhalāī|| nija bhuja bala maiṃ bayaru baṛhāvā| dehaum̐ utaru jo ripu caṛhi āvā||
asa kahi maruta bega ratha sājā| bāje sakala jujhāū bājā|| cale bīra saba atulita balī| janu kajjala kai ām̐dhī calī||
asaguna amita hohiṃ tehi kālā| ganai na bhujabala garba bisālā||
ati garba ganai na saguna asaguna stravahiṃ āyudha hātha te| bhaṭa girata ratha te bāji gaja cikkarata bhājahiṃ sātha te|| gomāya gīdha karāla khara rava svāna bolahiṃ ati ghane| janu kāladūta ulūka bolahiṃ bacana parama bhayāvane||
tāhi ki saṃpati saguna subha sapanehuṃ mana biśrāma| bhūta droha rata mohabasa rāma bimukha rati kāma || 78||
caleu nisācara kaṭaku apārā| caturaṃginī anī bahu dhārā|| bibidha bhām̐ti bāhana ratha jānā| bipula barana patāka dhvaja nānā||
cale matta gaja jūtha ghanere| prābiṭa jalada maruta janu prere|| barana barada biradaita nikāyā| samara sūra jānahiṃ bahu māyā||
ati bicitra bāhinī birājī| bīra basaṃta sena janu sājī|| calata kaṭaka digasidhuṃra ḍagahīṃ| chubhita payodhi kudhara ḍagamagahīṃ||
uṭhī renu rabi gayau chapāī| maruta thakita basudhā akulāī|| panava nisāna ghora rava bājahiṃ| pralaya samaya ke ghana janu gājahiṃ||
bheri naphīri bāja sahanāī| mārū rāga subhaṭa sukhadāī|| kehari nāda bīra saba karahīṃ| nija nija bala pauruṣa uccarahīṃ||
kahai dasānana sunahu subhaṭṭā| mardahu bhālu kapinha ke ṭhaṭṭā|| hauṃ mārihaum̐ bhūpa dvau bhāī| asa kahi sanmukha phauja reṃgāī||
yaha sudhi sakala kapinha jaba pāī| dhāe kari raghubīra dohāī||
dhāe bisāla karāla markaṭa bhālu kāla samāna te| mānahūm̐ sapaccha uṛāhiṃ bhūdhara būṃda nānā bāna te|| nakha dasana saila mahādrumāyudha sabala saṃka na mānahīṃ| jaya rāma rāvana matta gaja mṛgarāja sujasu bakhānahīṃ
duhu disi jaya jayakāra kari nija nija jorī jāni| bhire bīra ita rāmahi uta rāvanahi bakhāni || 79||
rāvanu rathī biratha raghubīrā| dekhi bibhīṣana bhayau adhīrā|| adhika prīti mana bhā saṃdehā| baṃdi carana kaha sahita sanehā||
nātha na ratha nahiṃ tana pada trānā| kehi bidhi jitaba bīra balavānā|| sunahu sakhā kaha kṛpānidhānā| jehiṃ jaya hoi so syaṃdana ānā||
sauraja dhīraja tehi ratha cākā| satya sīla dṛṛha dhvajā patākā|| bala bibeka dama parahita ghore| chamā kṛpā samatā raju jore||
īsa bhajanu sārathī sujānā| birati carma saṃtoṣa kṛpānā|| dāna parasu budhi sakti pracaṃṛā| bara bigyāna kaṭhina kodaṃḍā||
amala acala mana trona samānā| sama jama niyama silīmukha nānā|| kavaca abheda bipra gura pūjā| ehi sama bijaya upāya na dūjā||
sakhā dharmamaya asa ratha jākeṃ| jītana kaham̐ na katahum̐ ripu tākeṃ||
mahā ajaya saṃsāra ripu jīti sakai so bīra| jākeṃ asa ratha hoi dṛṛha sunahu sakhā matidhīra || 80 (ka)||
suni prabhu bacana bibhīṣana haraṣi gahe pada kaṃja| ehi misa mohi upadesehu rāma kṛpā sukha puṃja || 80 (kha)||
uta pacāra dasakaṃdhara ita aṃgada hanumāna| larata nisācara bhālu kapi kari nija nija prabhu āna || 80 (ga)||
sura brahmādi siddha muni nānā| dekhata rana nabha caṛhe bimānā|| hamahū umā rahe tehi saṃgā| dekhata rāma carita rana raṃgā||
subhaṭa samara rasa duhu disi māte| kapi jayasīla rāma bala tāte|| eka eka sana bhirahiṃ pacārahiṃ| ekanha eka mardi mahi pārahiṃ||
mārahiṃ kāṭahiṃ dharahiṃ pachārahiṃ| sīsa tori sīsanha sana mārahiṃ|| udara bidārahiṃ bhujā upārahiṃ| gahi pada avani paṭaki bhaṭa ḍārahiṃ||
nisicara bhaṭa mahi gāṛahi bhālū| ūpara ḍhāri dehiṃ bahu bālū|| bīra balimukha juddha biruddhe| dekhiata bipula kāla janu kruddhe||
kraddhe kṛtāṃta samāna kapi tana stravata sonita rājahīṃ| mardahiṃ nisācara kaṭaka bhaṭa balavaṃta ghana jimi gājahīṃ|| mārahiṃ capeṭanhi ḍāṭi dātanha kāṭi lātanha mījahīṃ| cikkarahiṃ markaṭa bhālu chala bala karahiṃ jehiṃ khala jahīṃ chī||
dhari gāla phārahiṃ ura bidārahiṃ gala am̐tāvari melahīṃ| prahvādapati janu bilabidha tanu dhari samara aṃgana khelahīṃ|| dharu māru kāṭu pachāru ghora girā gagana mahi bhari rahī| jaya rāma jo tṛna te kulisa kara kulisa te kara tṛna sahī||
nija dala bicalata dekhesi bīsa bhujām̐ dasa cāpa| ratha caṛhi caleu dasānana phirahu phirahu kari dāpa || 81||
dhāyau parama kruddha dasakaṃdhara| sanmukha cale hūha dai baṃdara|| gahi kara pādapa upala pahārā| ḍārenhi tā para ekahiṃ bārā||
lāgahiṃ saila bajra tana tāsū| khaṃḍa khaṃḍa hoi phūṭahiṃ āsū|| calā na acala rahā ratha ropī| rana durmada rāvana ati kopī||
ita uta jhapaṭi dapaṭi kapi jodhā| mardai lāga bhayau ati krodhā|| cale parāi bhālu kapi nānā| trāhi trāhi aṃgada hanumānā||
pāhi pāhi raghubīra gosāī| yaha khala khāi kāla kī nāī|| tehi dekhe kapi sakala parāne| dasahum̐ cāpa sāyaka saṃdhāne||
saṃdhāni dhanu sara nikara chāṛesi uraga jimi uṛi lāgahīṃ| rahe pūri sara dharanī gagana disi bidisi kaheṃ kapi bhāgahīṃ|| bhayo ati kolāhala bikala kapi dala bhālu bolahiṃ āture| raghubīra karunā siṃdhu ārata baṃdhu jana racchaka hare||
nija dala bikala dekhi kaṭi kasi niṣaṃga dhanu hātha| lachimana cale quddha hoi nāi rāma pada mātha || 82||
re khala kā mārasi kapi bhālū| mohi biloku tora maiṃ kālū|| khojata raheum̐ tohi sutaghātī| āju nipāti juṛāvaum̐ chātī||
asa kahi chāṛesi bāna pracaṃḍā| lachimana kie sakala sata khaṃḍā|| koṭinha āyudha rāvana ḍāre| tila pravāna kari kāṭi nivāre||
puni nija bānanha kīnha prahārā| syaṃdanu bhaṃji sārathī mārā|| sata sata sara māre dasa bhālā| giri sṛṃganha janu prabisahiṃ byālā||
puni sata sara mārā ura māhīṃ| pareu dharani tala sudhi kachu nāhīṃ|| uṭhā prabala puni muruchā jāgī| chāṛisi brahma dīnhi jo sām̐gī||
so brahamā datta pracaṃḍa sakti anaṃta ura lāgī sahī| paratho bīra bikala uṭhāva dasamukha atula bala mahimā rahī|| brahmāṃḍa bhavana birāja jākeṃ eka sira jimi raja kanī| tehi caha uṭhāvana mūṛha rāvana jāna nahiṃ tribhuana dhanī||
dekhi pavanasuta dhāyau bolata bacana kaṭhora| āvata kapihi hanyo tehiṃ muṣṭi prahāra praghora || 83||
jānu ṭeki kapi bhūmi na girā| uṭhā sam̐bhāri bahuta risa bharā|| muṭhikā eka tāhi kapi mārā| pareu saila janu bajra prahārā||
muruchā gai bahori so jāgā| kapi bala bipula sarāhana lāgā|| dhiga dhiga mama pauruṣa dhiga mohī| jauṃ taiṃ jiata rahesi suradrohī||
asa kahi lachimana kahum̐ kapi lyāyo| dekhi dasānana bisamaya pāyo|| kaha raghubīra samujhu jiyam̐ bhrātā| tumha kṛtāṃta bhacchaka sura trātā||
sunata bacana uṭhi baiṭha kṛpālā| gaī gagana so sakati karālā|| puni kodaṃḍa bāna gahi dhāe| ripu sanmukha ati ātura āe||
ātura bahori bibhaṃji syaṃdana sūta hati byākula kiyo| giryo dharani dasakaṃdhara bikalatara bāna sata bedhyo hiyo|| sārathī dūsara ghāli ratha tehi turata laṃkā le gayo| raghubīra baṃdhu pratāpa puṃja bahori prabhu carananhi nayo||
uhām̐ dasānana jāgi kari kare lāga kacha jagya| rāma birodha bijaya caha saṭha haṭha basa ati agya || 84||
ihām̐ bibhīṣana saba sudhi pāī| sapadi jāi raghupatihi sunāī|| nātha karai rāvana eka jāgā| siddha bhaem̐ nahiṃ marihi abhāgā||
paṭhavahu nātha begi bhaṭa baṃdara| karahiṃ bidhaṃsa āva dasakaṃdhara|| prāta hota prabhu subhaṭa paṭhāe| hanumadādi aṃgada saba dhāe||
kautuka kūdi caṛhe kapi laṃkā| paiṭhe rāvana bhavana asaṃkā|| jagya karata jabahīṃ so dekhā| sakala kapinha bhā krodha biseṣā||
rana te nilaja bhāji gṛha āvā| ihām̐ āi baka dhyāna lagāvā|| asa kahi aṃgada mārā lātā| citava na saṭha svāratha mana rātā||
nahiṃ citava jaba kari kopa kapi gahi dsana lātanha mārahīṃ| dhari kesa nāri nikāri bāhera te5tidīna pukārahīṃ|| taba uṭheu qyddha kṛtāṃta sama gahi carana bānara ḍāraī| ehi bīca kapinha bidhaṃsa kṛta makha dekhi mana mahūm̐ hāraī||
jagya bidhaṃṃsi kusala kapi āe raghupati pāsa| caleu nisācara kruddha hoi tyāgi jivana ke āsa || 85||
calata hohiṃ ati asubha bhayaṃkara| baiṭhahiṃ gīdha uṛāi siranha para|| bhayau kālabasa kāhu na mānā| kahesi bajāvahu juddha nisānā||
calī tamīcara anī apārā| bahu gaja ratha padāti asavārā|| prabhu sanmukha dhāe khala kaiṃseṃ| salabha samūha anala kaham̐ jaiṃseṃ||
ihām̐ devatanha astuti kīnhī| dāruna bipati hamahi ehiṃ dīnhī|| aba jani rāma khelāvahu ehī| atisaya dukhita hoti baidehī||
deva bacana suni prabhu musakānā| uṭhi raghubīra sudhāre bānā|| jaṭā jūṭa dṛṛha bām̐dhai māthe| sohahiṃ sumana bīca bica gāthe||
aruna nayana bārida tanu syāmā| akhila loka locanābhirāmā|| kaṭitaṭa parikara kasyo niṣaṃgā| kara kodaṃḍa kaṭhina sāraṃgā||
sāraṃga kara suṃdara niṣaṃga silīmukhākara kaṭi kasyo| bhujadaṃḍa pīna manoharāyata ura dharāsura pada lasyo|| kaha dāsa tulasī jabahiṃ prabhu sara cāpa kara pherana lage| brahmāṃḍa diggaja kamaṭha ahi mahi siṃdhu bhūdhara ḍagamage||
sobhā dekhi haraghi sura baraṣahiṃ sumana apāra| jaya jaya jaya karunānidhi chavi bala guna āgāra || 86||
ehīṃ bīca nisācara anī| kasamasāta āī ati ghanī|| dekhi cale sanmukha kapi bhaṭṭā| pralayakāla ke janu ghana ghaṭṭā||
bahu kṛpāna taravāri camaṃkahiṃ| janu daham̐ disi dāminīṃ damaṃkahiṃ|| gaja ratha turaga cikāra kaṭhorā| garjahiṃ manahum̐ balāhaka ghorā||
kapi laṃgūra bipula nabha chāe| manahum̐ iṃdradhanu ue suhāe|| uṭhai dhūri mānahum̐ jaladhārā| bāna buṃda bhai bṛṣṭi apārā||
duhum̐ disi parbata karahiṃ prahārā| bajrapāta janu bārahiṃ bārā|| raghupati kopi bāna jhari lāī| ghāyala bhai nisicara samudāī||
lāgata bāna bīra cikkarahīṃ| ghurmi ghurmi jaham̐ taham̐ mahi parahīṃ|| stravahiṃ saila janu nirjhara bhārī| sonita sari kādara bhayakārī||
kādara bhayaṃkara rudhira saritā calī parama apāvanī|
u kūla dala ratha reta cakra abarta bahati bhayāvanī|| jalajaṃtu gaja padacara turaga khara bibidha bāhana ko gane| sara sakti tomara sarpa cāpa taraṃga carma kamaṭha ghane||
bīra parahiṃ janu tīra taru mazā bahu baha phena| kādara dekhi ḍarahiṃ taham̐ subhaṭanha ke mana cena || 87||
majjahi bhūta pisāca betālā| pramatha mahā jhoṭiṃga karālā|| kāka kaṃka lai bhujā uṛāhīṃ| eka te chīni eka lai khāhīṃ||
eka kahahiṃ aisiu sauṃghāī| saṭhahu tumhāra daridra na jāī|| kaham̐rata bhaṭa ghāyala taṭa gire| jaham̐ taham̐ manahum̐ ardhajala pare||
khaiṃcahiṃ gīdha ām̐ta taṭa bhae| janu baṃsī khelata cita dae|| bahu bhaṭa bahahiṃ caṛhe khaga jāhīṃ| janu nāvari khelahiṃ sari māhīṃ||
jogini bhari bhari khappara saṃcahiṃ| bhūta pisāca badhū nabha naṃcahiṃ|| bhaṭa kapāla karatāla bajāvahiṃ| cāmuṃḍā nānā bidhi gāvahiṃ||
jaṃbuka nikara kaṭakkaṭa kaṭṭahiṃ| khāhiṃ huāhiṃ aghāhiṃ dapaṭṭahiṃ|| koṭinha ruṃḍa muṃḍa binu ḍollahiṃ| sīsa pare mahi jaya jaya bollahiṃ||
bollahiṃ jo jaya jaya muṃḍa ruṃḍa pracaṃḍa sira binu dhāvahīṃ| khaṇapparinha khagga alujjhi jujjhahiṃ subhaṭa bhaṭanha ḍhahāvahīṃ|| tabvānara nisācara nikara mardahaniṃ rāma bala darpita bhaṇa| saṃgrāma aṃgana subhaṭa sovahiṃ rāma sara nikaranhi hae||
rāvana hṛdayeṃ bicārā bhā nisicara saṃghāra| meṃ akela kapi bhālu bahu māyā karoṃ apāra || 88||
devanha prabhuhi payādeṃ dekhā| upajā ura ati chobha biseṣā|| surapati nija ratha turata paṭhāvā| haraṣa sahita mātali lai āvā||
teja puṃja ratha dibya anūpā| haraṣi caṛhe kosalapura bhūpā|| caṃcala turaga manohara cārī| ajara amara mana sama gatikārī||
rathārūṛha raghunāthahi dekhī| dhāe kapi balu pāi biseṣī|| sahī na jāi kapinha kai mārī| taba rāvana māyā bistārī||
so māyā raghubīrahi bām̐cī| lachimana kapinha so mānī sām̐cī|| dekhī kapinha nisācara anī| anuja sahita bahu kosaladhanī||
bahu rāma lachimana dekhi markaṭa bhālu mana ati apaḍare| janu citra likhita sameta lachimana jaheṃ so taham̐ citavahiṃ khare|| nija sena cakita biloki ham̐si sara cāpa saji kosaladhanī| māyā harī hari nimiṣa mahūm̐ haraṣī sakala markaṭa anī||
bahuri rāma saba tana citai bole bacana gaṃbhīra| ṭadvaṃdajuddha dekhahu sakala śramita bhae ati bīra || 89||