उत्तरकाण्ड
उत्तरकाण्ड · दोहा ३६–५२(ख)
sanakādika bidhi loka sidhāe| bhrātanha rāma carana siru nāe|| pūchata prabhuhi sakala sakucāhīṃ| citavahiṃ saba mārutasuta pāhīṃ||
suni cahahiṃ prabhu mukha kai bānī| jo suni hoi sakala bhrama hānī|| aṃtarajāmī prabhu sabha jānā| būjhata kahahu kāha hanumānā||
jori pāni kaha taba hanumaṃtā| sunahu dīnadayāla bhagavaṃtā|| nātha bharata kachu pūm̐chana cahahīṃ| prasna karata mana sakucata ahahīṃ||
tumha jānahu kapi mora subhāū| bharatahi mohi kachu aṃtara kāū|| suni prabhu bacana bharata gahe caranā| sunahu nātha pranatārati haranā||
nātha na mohi saṃdeha kachū sapanehūm̐ṃ soka na moha| kevala kṛpā tumhārihi kṛpānaṃda saṃdoha || 36||
karaum̐ kṛpānidhi eka ḍhiṭhāī| maiṃ sevaka tumha jana sukhadāī|| saṃtanha kai mahimā raghurāī| bahu bidhi beda purānanha gāī||
śrīmukha tumha puni kīnhi baṛāī| tinha para prabhuhi prīti adhikāī|| sunā cahaum̐ prabhu tinha kara lacchana| kṛpāsiṃdhu guna gyāna bicacchana||
saṃta asaṃta bheda bilagāī| pranatapāla mohi kahahu bujhāī|| saṃtanha ke lacchana sunu bhrātā| aganita śruti purāna bikhyātā||
saṃta asaṃtanhi kai asi karanī| jimi kuṭhāra caṃdana ācaranī|| kāṭai parasu malaya sunu bhāī| nija guna dei sugaṃdha basāī||
tāte sura sīsanha caṛhata jaga ballabha śrīkhaṃḍa| anala dāhi pīṭata ghanahiṃ parasu badana yaha daṃḍa || 37||
biṣaya alaṃpaṭa sīla gunākara| para dukha dukha sukha sukha dekhe para|| sama abhūtaripu bimada birāgī| lobhāmaraṣa haraṣa bhaya tyāgī||
komalacita dīnanha para dāyā| mana baca krama mama bhagati amāyā|| sabahi mānaprada āpu amānī| bharata prāna sama mama te prānī||
bigata kāma mama nāma parāyana| sāṃti birati binatī muditāyana|| sītalatā saralatā mayatrī| dvija pada prīti dharma janayatrī||
e saba lacchana basahiṃ jāsu ura| jānehu tāta saṃta saṃtata phura|| sama dama niyama nīti nahiṃ ḍolahiṃ| paruṣa bacana kabahūm̐ nahiṃ bolahiṃ||
niṃdā astuti ubhaya sama mamatā mama pada kaṃja| te sajjana mama prānapriya guna maṃdira sukhapuṃja || 38||
sanahu asaṃtanha kera subhāū| bhūlehum̐ saṃgati karia na kāū|| tinha kara saṃga sadā dukhadāī| jimi kalapahi ghālai harahāī||
khalanha hṛdayam̐ ati tāpa biseṣī| jarahiṃ sadā para saṃpati dekhī|| jaham̐ kahum̐ niṃdā sunahiṃ parāī| haraṣahiṃ manahum̐ parī nidhi pāī||
kāma krodha mada lobha parāyana| nirdaya kapaṭī kuṭila malāyana|| bayaru akārana saba kāhū soṃ| jo kara hita anahita tāhū soṃ||
jhūṭhai lenā jhūṭhai denā| jhūṭhai bhojana jhūṭha cabenā|| bolahiṃ madhura bacana jimi morā| khāi mahā ati hṛdaya kaṭhorā||
para drohī para dāra rata para dhana para apabāda| te nara pôvara pāpamaya deha dhareṃ manujāda || 39||
lobhai oṛhana lobhai ḍāsana| sistrodara para jamapura trāsa na|| kāhū kī jauṃ sunahiṃ baṛāī| svāsa lehiṃ janu jūṛī āī||
jaba kāhū kai dekhahiṃ bipatī| sukhī bhae mānahum̐ jaga nṛpatī|| svāratha rata parivāra birodhī| laṃpaṭa kāma lobha ati krodhī||
mātu pitā gura bipra na mānahiṃ| āpu gae aru ghālahiṃ ānahiṃ|| karahiṃ moha basa droha parāvā| saṃta saṃga hari kathā na bhāvā||
avaguna siṃdhu maṃdamati kāmī| beda bidūṣaka paradhana svāmī|| bipra droha para droha biseṣā| daṃbha kapaṭa jiyam̐ dhareṃ subeṣā||
aise adhama manuja khala kṛtajuga tretāṃ nāhiṃ| dvāpara kachuka buṃda bahu hoihahiṃ kalijuga māhiṃ || 40||
para hita sarisa dharma nahiṃ bhāī| para pīṛā sama nahiṃ adhamāī|| nirnaya sakala purāna beda kara| kaheum̐ tāta jānahiṃ kobida nara||
nara sarīra dhari je para pīrā| karahiṃ te sahahiṃ mahā bhava bhīrā|| karahiṃ moha basa nara agha nānā| svāratha rata paraloka nasānā||
kālarūpa tinha kaham̐ maiṃ bhrātā| subha aru asubha karma phala dātā|| asa bicāri je parama sayāne| bhajahiṃ mohi saṃsṛta dukha jāne||
tyāgahiṃ karma subhāsubha dāyaka| bhajahiṃ mohi sura nara muni nāyaka|| saṃta asaṃtanha ke guna bhāṣe| te na parahiṃ bhava jinha lakhi rākhe||
sunahu tāta māyā kṛta guna aru doṣa aneka| guna yaha ubhaya na dekhiahiṃ dekhia so abibeka || 41||
śrīmukha bacana sunata saba bhāī| haraṣe prema na hṛdayam̐ samāī|| karahiṃ binaya ati bārahiṃ bārā| hanūmāna hiyam̐ haraṣa apārā||
puni raghupati nija maṃdira gae| ehi bidhi carita karata nita nae|| bāra bāra nārada muni āvahiṃ| carita punīta rāma ke gāvahiṃ||
nita nava carana dekhi muni jāhīṃ| brahmaloka saba kathā kahāhīṃ|| suni biraṃci atisaya sukha mānahiṃ| puni puni tāta karahu guna gānahiṃ||
sanakādika nāradahi sarāhahiṃ| jadyapi brahma nirata muni āhahiṃ|| suni guna gāna samādhi bisārī| sādara sunahiṃ parama adhikārī||
jīvanamukta brahāpara carita sunahiṃ taji dhyāna| je hari kathoṃ na karahiṃ rati tinha ke hiya pāṣāna || 42||
eka bāra raghunātha bolāe| gura dvija purabāsī saba āe|| baiṭhe gura muni aru dvija sajjana| bole bacana bhagata bhava bhaṃjana||
sanahu sakala purajana mama bānī| kahaum̐ na kachu mamatā ura ānī|| nahiṃ anīti nahiṃ kachu prabhutāī| sunahu karahu jo tumhahi sohāī||
soi sevaka priyatama mama soī| mama anusāsana mānai joī|| jauṃ anīti kachu bhāṣauṃ bhāī| tauṃ mohi barajahu bhaya bisarāī||
baṛeṃ bhāga mānuṣa tanu pāvā| sura durlabha saba graṃthinha gāvā|| sādhana dhāma moccha kara dvārā| pāi na jehiṃ paraloka sam̐vārā||
so paratra dukha pāvai sira dhuni dhuni pachitāi| kālahi karmahi iīsvarahi mithyā dosa lagāi || 43||
ehi tana kara phala biṣaya na bhāī| svargau svalpa aṃta dukhadāī|| nara tanu pāi biṣayam̐ mana dehīṃ| palaṭi sudhā te saṭha biṣa lehīṃ||
tāhi kabahum̐ bhala kahai na koī| guṃjā grahai parasa mani khoī|| ākara cāri laccha caurāsī| joni bhramata yaha jiva abināsī||
phirata sadā māyā kara prerā| kāla karma subhāva guna gherā|| kabahum̐ka kari karunā nara dehī| deta īsa binu hetu sanehī||
nara tanu bhava bāridhi kahum̐ bero| sanmukha maruta anugraha mero|| karanadhāra sadagura dṛṛha nāvā| durlabha sāja sulabha kari pāvā||
jo na tare bhava sāgara nara samāja asa pāi|
kṛta niṃdaka maṃdamati ātmāhana gati jāi || 44||
jauṃ paraloka ihām̐ sukha cahahū| suni mama bacana hrṛdayam̐ dṛṛha gahahū|| sulabha sukhada māraga yaha bhāī| bhagati mori purāna śruti gāī||
gyāna agama pratyūha anekā| sādhana kaṭhina na mana kahum̐ ṭekā|| karata kaṣṭa bahu pāvai koū| bhakti hīna mohi priya nahiṃ soū||
bhakti sutaṃtra sakala sukha khānī| binu satasaṃga na pāvahiṃ prānī|| punya puṃja binu milahiṃ na saṃtā| satasaṃgati saṃsṛti kara aṃtā||
punya eka jaga mahum̐ nahiṃ dūjā| mana krama bacana bipra pada pūjā|| sānukūla tehi para muni devā| jo taji kapaṭu karai dvija sevā||
aurau eka guputa mata sabahi kahaḍaum̐ kara jori| saṃkara bhajana binā nara bhagati na pāvai mori || 45||
kahahu bhagati patha kavana prayāsā| joga na makha japa tapa upavāsā|| sarala subhāva na mana kuṭilāī| jathā lābha saṃtoṣa sadāī||
mora dāsa kahāi nara āsā| karai tau kahahu kahā bisvāsā|| bahuta kahaum̐ kā kathā baṛhāī| ehi ācarana basya maiṃ bhāī||
baira na bigraha āsa na trāsā| sukhamaya tāhi sadā saba āsā|| anāraṃbha aniketa amānī| anagha aroṣa daccha bigyānī||
prīti sadā sajjana saṃsargā| tṛna sama biṣaya svarga apabargā|| bhagati paccha haṭha nahiṃ saṭhatāī| duṣṭa tarka saba dūri bahāī||
mama guna grāma nāma rata gata mamatā mada moha| tā kara sukha soi jānai parānaṃda saṃdoha || 46||
sunata sudhāsama bacana rāma ke| gahe sabani pada kṛpādhāma ke|| janani janaka gura baṃdhu hamāre| kṛpā nidhāna prāna te pyāre||
tanu dhanu dhāma rāma hitakārī| saba bidhi tumha pranatārati hārī|| asi sikha tumha binu dei na koū| mātu pitā svāratha rata oū||
hetu rahita jaga juga upakārī| tumha tumhāra sevaka asurārī|| svāratha mīta sakala jaga māhīṃ| sapanehum̐ prabhu paramāratha nāhīṃ||
sabake bacana prema rasa sāne| suni raghunātha hṛdayam̐ haraṣāne|| nija nija gṛha gae āyasu pāī| baranata prabhu batakahī suhāī||
umā avadhabāsī nara nāri kṛtāratha rūpa| brahmā saccacidānaṃda ghana raghunāyaka jahaṃ bhūpaṣa| 9||
eka bāra basiṣṭa muni āe| jahām̐ rāma sukhadhāma suhāe|| ati ādara raghunāyaka kīnhā| pada pakhāri pādodaka līnhā||
rāma sunahu muni kaha kara jorī| kṛpāsiṃdhu binatī kachu morī|| dekhi dekhi ācarana tumhārā| hota moha mama hṛdayam̐ apārā||
mahimā amita beda nahiṃ jānā| maiṃ kehi bhām̐ti kahaum̐ bhagavānā|| uparohitya karma ati maṃdā| beda purāna sumṛti kara niṃdā||
jaba na leum̐ maiṃ taba bidhi mohī| kahā lābha āgeṃ suta tohī|| paramātamā brahma nara rūpā| hoihi raghukula bhūṣana bhūpā||
taba maiṃ hṛdayeṃ bicārā joga jagya brata dāna| jā kahūm̐ karia so paiham̐ dharma na ehi sama āna || 48||
japa tapa niyama joga nija dharmā| śruti saṃbhava nānā subha karmā|| gyāna dayā dama tīratha majjana| jaham̐ lagi dharma kahata śruti sajjana||
āgama nigama purāna anekā| paṛhe sune kara phala prabhu ekā|| taba pada paṃkaja prīti niraṃtara| saba sādhana kara yaha phala suṃdara||
chūṭai mala ki malahi ke dhoem̐| ghṛta ki pāva koi bāri biloem̐|| prema bhagati jala binu raghurāī| abhiaṃtara mala kabahum̐ na jāī||
soi sarbagya tagya soi paṃḍita| soi guna gṛha bigyāna akhaṃḍita|| daccha sakala lacchana juta soī| jākeṃ pada saroja rati hoī||
nātha eka bara māgaum̐ rāma kṛpā kari dehu| janma janma prabhu pada kamala kabahum̐ ghaṭe jani nehu || 49||
asa kahi muni basiṣṭa gṛha āe| kṛpāsiṃdhu ke mana ati bhāe|| hanūmāna bharatādika bhrātā| saṃga lie sevaka sukhadātā||
puni kṛpāla pura bāhera gae| gaja ratha turaga magāvata bhae|| dekhi kṛpā kari sakala sarāhe| die ucita jinha jinha tei cāhe||
harana sakala śrama prabhu śrama pāī| gae jahām̐ sītala avam̐rāī|| bharata dīnha nija basana ḍasāī| baiṭhe prabhu sevahiṃ saba bhāī||
mārutasuta taba mārūta karaī| pulaka bapuṣa locana jala bharaī|| hanūmāna sama nahiṃ baṛabhāgī| nahiṃ kou rāma carana anurāgī|| girijā jāsu prīti sevakāī| bāra bāra prabhu nija mukha gāī||
tehiṃ avasara muni nārada āe karatala bīna| gāvana lage rāma kala kīrati sadā nabīna || 50||
māmavalokaya paṃkaja locana| kṛpā bilokani soca bimocana|| nīla tāmarasa syāma kāma ari| hṛdaya kaṃja makaraṃda madhupa hari||
jātudhāna barūtha bala bhaṃjana| muni sajjana raṃjana agha gaṃjana|| bhūsura sasi nava bṛṃda balāhaka| asarana sarana dīna jana gāhaka||
bhuja bala bipula bhāra mahi khaṃḍita| khara dūṣana birādha badha paṃḍita|| rāvanāri sukharūpa bhūpabara| jaya dasaratha kula kumuda sudhākara||
sujasa purāna bidita nigamāgama| gāvata sura muni saṃta samāgama|| kārunīka byalīka mada khaṃḍana| saba bidhi kusala kosalā maṃḍana||
kali mala mathana nāma mamatāhana| tulasīdāsa prabhu pāhi pranata jana||
prema sahita muni nārada barani rāma guna grāma|
bhāsiṃdhu hadayeṃ dhari gae jahām̐ bidhi dhāma || 51||
girijā sunahu bisada yaha kathā| maiṃ saba kahī mori mati jathā|| rāma carita sata koṭi apārā| śruti sāradā na baranai pārā||
rāma anaṃta anaṃta gunānī| janma karma anaṃta nāmānī|| jala sīkara mahi raja gani jāhīṃ| raghupati carita na barani sirāhīṃ||
bimala kathā hari pada dāyanī| bhagati hoi suni anapāyanī|| umā kahium̐ saba kathā suhāī| jo bhusuṃḍi khagapatihi sunāī||
kachuka rāma guna kaheum̐ bakhānī| aba kā kahauṃ so kahahu bhavānī|| suni subha kathā umā haraṣānī| bolī ati binīta mṛdu bānī||
dhanya dhanya maiṃ dhanya purārī| suneum̐ rāma guna bhava bhaya hārī||
tumharī kṛpāṃ kṛpāyatana aba kṛtakṛtya na moha| jāneum̐ rāma pratāpa prabhu cidānaṃda saṃdoha || 52 (ka)||
nātha tavānana sasi stvata kathā sudhā raghubīra| śravana puṭanhi mana pāna kari nahiṃ aghāta matidhīra || 52 (kha)||