बालकाण्ड
बालकाण्ड · दोहा १०२–१२०(क)
bahu bidhi saṃbhu sāsa samujhāī| gavanī bhavana carana siru nāī|| jananīṃ umā boli taba līnhī| lai uchaṃga suṃdara sikha dīnhī||
karehu sadā saṃkara pada pūjā| nāridharamu pati deu na dūjā|| bacana kahata bhare locana bārī| bahuri lāi ura līnhi kumārī||
kata bidhi sṛjīṃ nāri jaga māhīṃ| parādhīna sapanehum̐ sukhu nāhīṃ|| bhai ati prema bikala mahatārī| dhīraju kīnha kusamaya bicārī||
puni puni milati parati gahi caranā| parama prema kachu jāi na baranā|| saba nārinha mili bheṭi bhavānī| jāi janani ura puni lapaṭānī||
jananihi bahuri mili calī ucita asīsa saba kāhūm̐ daīṃ| phiri phiri bilokati mātu tana taba khīṃ sara le siva pahiṃ gaīṃ|| jācaka sakala saṃtoṣi saṃkaru umā sahita bhavana cale| saba amara haraṣe sumana baraghi nisāna nabha bāje bhale||
cale saṃga himavaṃtu taba pahuṃcāvana ati hetu| bibidha bhāṃti paritoṣu kari bidā kīnha bṛṣaketu || 102||
turata bhavana āe girirāī| sakala saila sara lie bolāī|| ādara dāna binaya bahumānā| saba kara bidā kīnha himavānā||
jabahiṃ saṃbhu kailāsahiṃ āe| sura saba nija nija loka sidhāe|| jagata mātu pitu saṃbhu bhavānī| tehī siṃgāru na kahaum̐ bakhānī||
karahiṃ bibidha bidhi bhoga bilāsā| gananha sameta basahiṃ kailāsā|| hara girijā bihāra nita nayaū| ehi bidhi bipula kāla cali gayaū||
taba janameu ṣaṭabadana kumārā| tāraku asura samara jehiṃ mārā|| āgama nigama prasiddha purānā| ṣanmukha janmu sakala jaga jānā||
cha0 -jjagu jāna panpukha janmu karma pratāpu puruṣārathu mahā| tehi hetu maiṃ bṛṣaketu suta kara carita saṃchepahiṃ kahā|| yaha umā saṃbhu bibāhu je nara nāri kahahiṃ je gāvahīṃ| kalyāna kāja bibāha maṃgala sarbadā sukha pāvahīṃ
carita siṃdhu girijā ramana beda na pāvahiṃ pāru| baranai tulasīdāsu kimi ati matimaṃda gavôm̐ru || 103||
saṃbhu carita suni sarasa suhāvā| bharadvāja muni ati sukha pāvā|| bahu lālasā kathā para bāṛhī| nayananhi nīru romāvali ṭhāṛhī||
prema bibasa mukha āva na bānī| dasā dekhi haraṣe muni gyānī|| aho dhanya tava janmu munīsā| tumhahi prāna sama priya gaurīsā||
siva pada kamala jinhahi rati nāhīṃ| rāmahi te sapanehum̐ na sohāhīṃ|| binu chala bisvanātha pada nehū| rāma bhagata kara lacchana ehū||
siva sama ko raghupati bratadhārī| binu agha tajī satī asi nārī|| panu kari raghupati bhagati dekhāī| ko siva sama rāmahi priya bhāī||
prathamahiṃ mai kahi siva carita būjhā maramu tumhāra| suci sevaka tumha rāma ke rahita samasta bikāra || 104||
maiṃ jānā tumhāra guna sīlā| kahaum̐ sunahu aba raghupati līlā|| sunu muni āju samāgama toreṃ| kahi na jāi jasa sukhu mana moreṃ||
rāma carita ati amita munisā| kahi na sakahiṃ sata koṭi ahīsā|| tadapi jathāśruta kahaum̐ bakhānī| sumiri girāpati prabhu dhanupānī||
sārada dārunāri sama svāmī| rāmu sūtradhara aṃtarajāmī|| jehi para kṛpā karahiṃ janu jānī| kabi ura ajira nacāvahiṃ bānī||
pranavaum̐ soi kṛpāla raghunāthā| baranaum̐ bisada tāsu guna gāthā|| parama ramya giribaru kailāsū| sadā jahām̐ siva umā nivāsū||
siddha tapodhana jogijana sūra kiṃnara munibṛṃda| basahiṃ tahām̐ sukṛtī sakala sevahiṃ siba sukhakaṃda || 105||
hari hara bimukha dharma rati nāhīṃ| te nara taham̐ sapanehum̐ nahiṃ jāhīṃ|| tehi giri para baṭa biṭapa bisālā| nita nūtana suṃdara saba kālā||
tribidha samīra susītali chāyā| siva biśrāma biṭapa śruti gāyā|| eka bāra tehi tara prabhu gayaū| taru biloki ura ati sukhu bhayaū||
nija kara ḍāsi nāgaripu chālā| baiṭhai sahajahiṃ saṃbhu kṛpālā|| kuṃda iṃdu dara gaura sarīrā| bhuja pralaṃba paridhana municīrā||
taruna aruna aṃbuja sama caranā| nakha duti bhagata hṛdaya tama haranā|| bhujaga bhūti bhūṣana tripurārī| ānanu sarada caṃda chabi hārī||
jaṭā mukuṭa surasarita sira locana nalina bisāla| nīlakaṃṭha lāvanyanidhi soha bālabidhu bhāla || 106||
baiṭhe soha kāmaripu kaiseṃ| dhareṃ sarīru sāṃtarasu jaiseṃ|| pārabatī bhala avasaru jānī| gaī saṃbhu pahiṃ mātu bhavānī||
jāni priyā ādaru ati kīnhā| bāma bhāga āsanu hara dīnhā|| baiṭhīṃ siva samīpa haraṣāī| pūruba janma kathā cita āī||
pati hiyam̐ hetu adhika anumānī| bihasi umā bolīṃ priya bānī|| kathā jo sakala loka hitakārī| soi pūchana caha sailakumārī||
bisvanātha mama nātha purārī| tribhuvana mahimā bidita tumhārī|| cara aru acara nāga nara devā| sakala karahiṃ pada paṃkaja sevā||
prabhu samaratha sarbagya siva sakala kalā guna dhāma| joga gyāna bairāgya nidhi pranata kalapataru nāma || 107||
jauṃ mo para prasanna sukharāsī| jānia satya mohi nija dāsī|| tauṃ prabhu harahu mora agyānā| kahi raghunātha kathā bidhi nānā||
jāsu bhavanu surataru tara hoī| sahi ki daridra janita dukhu soī|| sasibhūṣana asa hṛdayam̐ bicārī| harahu nātha mama mati bhrama bhārī||
prabhu je muni paramārathabādī| kahahiṃ rāma kahum̐ brahma anādī|| sesa sāradā beda purānā| sakala karahiṃ raghupati guna gānā||
tumha puni rāma rāma dina rātī| sādara japahu anam̐ga ārātī|| rāmu so avadha nṛpati suta soī| kī aja aguna alakhagati koī||
jauṃ nṛpa tanaya ta brahma kimi nāri biraham̐ mati bhori| dekha carita mahimā sunata bhramati buddhi ati mori || 108||
jauṃ anīha byāpaka bibhu koū| kabahu bujhāi nātha mohi soū|| agya jāni risa ura jani dharahū| jehi bidhi moha miṭai soi karahū||
mai bana dīkhi rāma prabhutāī| ati bhaya bikala na tumhahi sunāī|| tadapi malina mana bodhu na āvā| so phalu bhalī bhām̐ti hama pāvā||
ajahūm̐ kachu saṃsau mana more| karahu kṛpā binavaum̐ kara joreṃ|| prabhu taba mohi bahu bhām̐ti prabodhā| nātha so samujhi karahu jani krodhā||
taba kara asa bimoha aba nāhīṃ| rāmakathā para ruci mana māhīṃ|| kahahu punīta rāma guna gāthā| bhujagarāja bhūṣana suranāthā||
baṃdau pada dhari dharani siru binaya karaum̐ kara jori| baranahu raghubara bisada jasu śruti siddhāṃta nicori || 109||
jadapi joṣitā nahiṃ adhikārī| dāsī mana krama bacana tumhārī|| gūṛhau tatva na sādhu durāvahiṃ| ārata adhikārī jaham̐ pāvahiṃ||
ati ārati pūchaum̐ surarāyā| raghupati kathā kahahu kari dāyā|| prathama so kārana kahahu bicārī| nirguna brahma saguna bapu dhārī||
puni prabhu kahahu rāma avatārā| bālacarita puni kahahu udārā|| kahahu jathā jānakī bibāhīṃ| rāja tajā so dūṣana kāhīṃ||
bana basi kīnhe carita apārā| kahahu nātha jimi rāvana mārā|| rāja baiṭhi kīnhīṃ bahu līlā| sakala kahahu saṃkara sukhalīlā||
bahuri kahahu karunāyatana kīnha jo acaraja rāma| prajā sahita raghubaṃsamani kimi gavane nija dhāma || 110||
puni prabhu kahahu so tatva bakhānī| jehiṃ bigyāna magana muni gyānī|| bhagati gyāna bigyāna birāgā| puni saba baranahu sahita bibhāgā||
aurau rāma rahasya anekā| kahahu nātha ati bimala bibekā|| jo prabhu maiṃ pūchā nahi hoī| sou dayāla rākhahu jani goī||
tumha tribhuvana gura beda bakhānā| āna jīva pām̐vara kā jānā|| prasna umā kai sahaja suhāī| chala bihīna suni siva mana bhāī||
hara hiyam̐ rāmacarita saba āe| prema pulaka locana jala chāe|| śrīraghunātha rūpa ura āvā| paramānaṃda amita sukha pāvā||
magana dhyānarasa daṃḍa juga puni mana bāhera kīnha| raghupati carita mahesa taba haraṣita baranai līnha || 111||
jhūṭheu satya jāhi binu jāneṃ| jimi bhujaṃga binu raju pahicāneṃ|| jehi jāneṃ jaga jāi herāī| jāgeṃ jathā sapana bhrama jāī||
baṃdaum̐ bālarūpa soī rāmū| saba sidhi sulabha japata jisu nāmū maṃgala bhavana amaṃgala hārī| dravau so dasaratha ajira bihārī||
kari pranāma rāmahi tripurārī| haraṣi sudhā sama girā ucārī|| dhanya dhanya girirājakumārī| tumha samāna nahiṃ kou upakārī||
pūm̐chehu raghupati kathā prasaṃgā| sakala loka jaga pāvani gaṃgā|| tumha raghubīra carana anurāgī| kīnhahu prasna jagata hita lāgī||
rāmakṛpā teṃ pārabati sapanehum̐ tava mana māhiṃ|
soka moha saṃdeha bhrama mama bicāra kachu nāhiṃ || 112||
tadapi asaṃkā kīnhihu soī| kahata sunata saba kara hita hoī|| jinha hari kathā sunī nahiṃ kānā| śravana raṃdhra ahibhavana samānā||
nayananhi saṃta darasa nahiṃ dekhā| locana morapaṃkha kara lekhā|| te sira kaṭu tuṃbari samatūlā| je na namata hari gura pada mūlā||
jinha haribhagati hṛdayam̐ nahiṃ ānī| jīvata sava samāna tei prānī|| jo nahiṃ karai rāma guna gānā| jīha so dādura jīha samānā||
kulisa kaṭhora niṭhura soi chātī| suni haricarita na jo haraṣātī|| girijā sunahu rāma kai līlā| sura hita danuja bimohanasīlā||
rāmakathā suradhenu sama sevata saba sukha dāni| satasamāja suraloka saba ko na sunai asa jāni || 113||
rāmakathā suṃdara kara tārī| saṃsaya bihaga uḍāvanihārī|| rāmakathā kali biṭapa kuṭhārī| sādara sunu girirājakumārī||
rāma nāma guna carita suhāe| janama karama aganita śruti gāe|| jathā anaṃta rāma bhagavānā| tathā kathā kīrati guna nānā||
tadapi jathā śruta jasi mati morī| kahihaum̐ dekhi prīti ati torī|| umā prasna tava sahaja suhāī| sukhada saṃtasaṃmata mohi bhāī||
eka bāta nahi mohi sohānī| jadapi moha basa kahehu bhavānī|| tuma jo kahā rāma kou ānā| jehi śruti gāva dharahiṃ muni dhyānā||
kahahi sunahi asa adhama nara grase je moha pisāca| pāṣaṃḍī hari pada bimukha jānahiṃ jhūṭha na sāca || 114||
agya akobida aṃdha abhāgī| kāī biṣaya mukara mana lāgī|| laṃpaṭa kapaṭī kuṭila biseṣī| sapanehum̐ saṃtasabhā nahiṃ dekhī||
kahahiṃ te beda asaṃmata bānī| jinha keṃ sūjha lābhu nahiṃ hānī|| mukara malina aru nayana bihīnā| rāma rūpa dekhahiṃ kimi dīnā||
jinha keṃ aguna na saguna bibekā| jalpahiṃ kalpita bacana anekā|| harimāyā basa jagata bhramāhīṃ| tinhahi kahata kachu aghaṭita nāhīṃ||
bātula bhūta bibasa matavāre| te nahiṃ bolahiṃ bacana bicāre|| jinha kṛta mahāmoha mada pānā| tin kara kahā karia nahiṃ kānā||
asa nija hṛdayam̐ bicāri taju saṃsaya bhaju rāma pada| sunu girirāja kumāri bhrama tama rabi kara bacana mama || 115||
sagunahi agunahi nahiṃ kachu bhedā| gāvahiṃ muni purāna budha bedā|| aguna arupa alakha aja joī| bhagata prema basa saguna so hoī||
jo guna rahita saguna soi kaiseṃ| jalu hima upala bilaga nahiṃ jaiseṃ|| jāsu nāma bhrama timira pataṃgā| tehi kimi kahia bimoha prasaṃgā||
rāma saccidānaṃda dinesā| nahiṃ taham̐ moha nisā lavalesā|| sahaja prakāsarupa bhagavānā| nahiṃ taham̐ puni bigyāna bihānā||
haraṣa biṣāda gyāna agyānā| jīva dharma ahamiti abhimānā|| rāma brahma byāpaka jaga jānā| paramānanda paresa purānā||
puruṣa prasiddha prakāsa nidhi pragaṭa parāvara nātha| raghukulamani mama svāmi soi kahi sivam̐ nāyau mātha || 116||
nija bhrama nahiṃ samujhahiṃ agyānī| prabhu para moha dharahiṃ jaṛa prānī|| jathā gagana ghana paṭala nihārī| jhām̐peu mānu kahahiṃ kubicārī||
citava jo locana aṃguli lāem̐| pragaṭa jugala sasi tehi ke bhāem̐|| umā rāma biṣaika asa mohā| nabha tama dhūma dhūri jimi sohā||
biṣaya karana sura jīva sametā| sakala eka teṃ eka sacetā|| saba kara parama prakāsaka joī| rāma anādi avadhapati soī||
jagata prakāsya prakāsaka rāmū| māyādhīsa gyāna guna dhāmū|| jāsu satyatā teṃ jaḍa māyā| bhāsa satya iva moha sahāyā||
rajata sīpa mahum̐ māsa jimi jathā bhānu kara bāri| jadapi mṛṣā tihum̐ kāla soi bhrama na sakai kou ṭāri || 117||
ehi bidhi jaga hari āśrita rahaī| jadapi asatya deta dukha ahaī|| jauṃ sapaneṃ sira kāṭai koī| binu jāgeṃ na dūri dukha hoī||
jāsu kṛpām̐ asa bhrama miṭi jāī| girijā soi kṛpāla raghurāī|| ādi aṃta kou jāsu na pāvā| mati anumāni nigama asa gāvā||
binu pada calai sunai binu kānā| kara binu karama karai bidhi nānā|| ānana rahita sakala rasa bhogī| binu bānī bakatā baṛa jogī||
tanu binu parasa nayana binu dekhā| grahai ghrāna binu bāsa aseṣā|| asi saba bhām̐ti alaukika karanī| mahimā jāsu jāi nahiṃ baranī||
jehi imi gāvahi beda budha jāhi dharahiṃ muni dhyāna|
soi dasaratha suta bhagata hita kosalapati bhagavāna || 118||
kāsīṃ marata jaṃtu avalokī| jāsu nāma bala karaum̐ bisokī||
soi prabhu mora carācara svāmī| raghubara saba ura aṃtarajāmī||
bibasahum̐ jāsu nāma nara kahahīṃ| janama aneka racita agha dahahīṃ|| sādara sumirana je nara karahīṃ| bhava bāridhi gopada iva tarahīṃ||
rāma so paramātamā bhavānī| taham̐ bhrama ati abihita tava bānī|| asa saṃsaya ānata ura māhīṃ| gyāna birāga sakala guna jāhīṃ||
suni siva ke bhrama bhaṃjana bacanā| miṭi gai saba kutaraka kai racanā|| bhai raghupati pada prīti pratītī| dāruna asaṃbhāvanā bītī||
puni puni prabhu pada kamala gahi jori paṃkaruha pāni| bolī girijā bacana bara manahum̐ prema rasa sāni || 119||
sasi kara sama suni girā tumhārī| miṭā moha saradātapa bhārī|| tumha kṛpāla sabu saṃsau hareū| rāma svarupa jāni mohi pareū||
nātha kṛpām̐ aba gayau biṣādā| sukhī bhayaum̐ prabhu carana prasādā|| aba mohi āpani kiṃkari jānī| jadapi sahaja jaḍa nāri ayānī||
prathama jo maiṃ pūchā soi kahahū| jauṃ mo para prasanna prabhu ahahū|| rāma brahma cinamaya abināsī| sarba rahita saba ura pura bāsī||
nātha dhareu naratanu kehi hetū| mohi samujhāi kahahu bṛṣaketū|| umā bacana suni parama binītā| rāmakathā para prīti punītā||
hiṃyam̐ haraṣe kāmāri taba saṃkara sahaja sujāna| bahu bidhi umahi prasaṃsi puni bole kṛpānidhāna || 120 (ka)||