अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्ड · दोहा ७२–८९
dīnhi mohi sikha nīki gosāīṃ| lāgi agama apanī kadarāīṃ|| narabara dhīra dharama dhura dhārī| nigama nīti kahum̐ te adhikārī||
maiṃ sisu prabhu saneham̐ pratipālā| maṃdaru meru ki lehiṃ marālā|| gura pitu mātu na jānaum̐ kāhū| kahaum̐ subhāu nātha patiāhū||
jaham̐ lagi jagata saneha sagāī| prīti pratīti nigama niju gāī|| moreṃ sabai eka tumha svāmī| dīnabaṃdhu ura aṃtarajāmī||
dharama nīti upadesia tāhī| kīrati bhūti sugati priya jāhī|| mana krama bacana carana rata hoī| kṛpāsiṃdhu pariharia ki soī||
karunāsiṃdhu subaṃdha ke suni mṛdu bacana binīta| samujhāe ura lāi prabhu jāni saneham̐ sabhīta || 72||
māgahu bidā mātu sana jāī| āvahu begi calahu bana bhāī|| mudita bhae suni raghubara bānī| bhayau lābha baṛa gai baṛi hānī||
haraṣita hdayam̐ mātu pahiṃ āe| manahum̐ aṃdha phiri locana pāe|| jāi janani paga nāyau māthā| manu raghunaṃdana jānaki sāthā||
pūm̐che mātu malina mana dekhī| lakhana kahī saba kathā biseṣī|| gaī sahami suni bacana kaṭhorā| mṛgī dekhi dava janu cahu orā||
lakhana lakheu bhā anaratha ājū| ehiṃ saneha basa karaba akājū|| māgata bidā sabhaya sakucāhīṃ| jāi saṃga bidhi kahihi ki nāhī||
samujhi sumitrām̐ rāma siya rūpa susīlu subhāu| nṛpa sanehu lakhi dhuneu siru pāpini dīnha kudāu || 73||
dhīraju dhareu kuavasara jānī| sahaja suhda bolī mṛdu bānī|| tāta tumhāri mātu baidehī| pitā rāmu saba bhām̐ti sanehī||
avadha tahām̐ jaham̐ rāma nivāsū| taham̐im̐ divasu jaham̐ bhānu prakāsū|| jau pai sīya rāmu bana jāhīṃ| avadha tumhāra kāju kachu nāhiṃ||
gura pitu mātu baṃdhu sura sāī| seiahiṃ sakala prāna kī nāīṃ|| rāmu prānapriya jīvana jī ke| svāratha rahita sakhā sabahī kai||
pūjanīya priya parama jahām̐ teṃ| saba māniahiṃ rāma ke nāteṃ|| asa jiyam̐ jāni saṃga bana jāhū| lehu tāta jaga jīvana lāhū||
bhūri bhāga bhājanu bhayahu mohi sameta bali jāum̐| jauma tumhareṃ mana chāṛi chalu kīnha rāma pada ṭhāum̐ || 74||
putravatī jubatī jaga soī| raghupati bhagatu jāsu sutu hoī|| nataru bām̐jha bhali bādi biānī| rāma bimukha suta teṃ hita jānī||
tumharehiṃ bhāga rāmu bana jāhīṃ| dūsara hetu tāta kachu nāhīṃ|| sakala sukṛta kara baṛa phalu ehū| rāma sīya pada sahaja sanehū||
rāga roṣu iriṣā madu mohū| jani sapanehum̐ inha ke basa hohū|| sakala prakāra bikāra bihāī| mana krama bacana karehu sevakāī||
tumha kahum̐ bana saba bhām̐ti supāsū| sam̐ga pitu mātu rāmu siya jāsū|| jehiṃ na rāmu bana lahahiṃ kalesū| suta soi karehu ihai upadesū||
upadesu yahu jehiṃ tāta tumhare rāma siya sukha pāvahīṃ| pitu mātu priya parivāra pura sukha surati bana bisarāvahīṃ|| tulasī prabhuhi sikha dei āyasu dīnha puni āsiṣa daī| rati hou abirala amala siya raghubīra pada nita nita naī||
mātu carana siru nāi cale turata saṃkita hṛdayam̐| bāgura biṣama torāi manahum̐ bhāga mṛgu bhāga basa || 75||
gae lakhanu jaham̐ jānakināthū| bhe mana mudita pāi priya sāthū|| baṃdi rāma siya carana suhāe| cale saṃga nṛpamaṃdira āe||
kahahiṃ parasapara pura nara nārī| bhali banāi bidhi bāta bigārī|| tana kṛsa dukhu badana malīne| bikala manahum̐ mākhī madhu chīne||
kara mījahiṃ siru dhuni pachitāhīṃ| janu bina paṃkha bihaga akulāhīṃ|| bhai baṛi bhīra bhūpa darabārā| barani na jāi biṣādu apārā||
sacivam̐ uṭhāi rāu baiṭhāre| kahi priya bacana rāmu pagu dhāre|| siya sameta dou tanaya nihārī| byākula bhayau bhūmipati bhārī||
sīya sahita suta subhaga dou dekhi dekhi akulāi| bārahiṃ bāra saneha basa rāu lei ura lāi || 76||
sakai na boli bikala naranāhū| soka janita ura dāruna dāhū|| nāi sīsu pada ati anurāgā| uṭhi raghubīra bidā taba māgā||
pitu asīsa āyasu mohi dījai| haraṣa samaya bisamau kata kījai|| tāta kiem̐ priya prema pramādū| jasu jaga jāi hoi apabādū||
suni saneha basa uṭhi naranāhām̐| baiṭhāre raghupati gahi bāhām̐|| sunahu tāta tumha kahum̐ muni kahahīṃ| rāmu carācara nāyaka ahahīṃ||
subha aru asubha karama anuhārī| īsa dei phalu hdayam̐ bicārī|| karai jo karama pāva phala soī| nigama nīti asi kaha sabu koī||
auru karai aparādhu kou aura pāva phala bhogu| ati bicitra bhagavaṃta gati ko jaga jānai jogu || 77||
rāyam̐ rāma rākhana hita lāgī| bahuta upāya kie chalu tyāgī|| lakhī rāma rukha rahata na jāne| dharama dhuraṃdhara dhīra sayāne||
taba nṛpa sīya lāi ura līnhī| ati hita bahuta bhām̐ti sikha dīnhī|| kahi bana ke dukha dusaha sunāe| sāsu sasura pitu sukha samujhāe||
siya manu rāma carana anurāgā| gharu na sugamu banu biṣamu na lāgā|| aurau sabahiṃ sīya samujhāī| kahi kahi bipina bipati adhikāī||
saciva nāri gura nāri sayānī| sahita saneha kahahiṃ mṛdu bānī|| tumha kahum̐ tau na dīnha banabāsū| karahu jo kahahiṃ sasura gura sāsū||
-sikha sītali hita madhura mṛdu suni sītahi na sohāni| sarada caṃda caṃdani lagata janu cakaī akulāni || 78||
sīya sakuca basa utaru na deī| so suni tamaki uṭhī kaikeī|| muni paṭa bhūṣana bhājana ānī| āgeṃ dhari bolī mṛdu bānī||
nṛpahi prāna priya tumha raghubīrā| sīla saneha na chāṛihi bhīrā|| sukṛta sujasu paraloku nasāū| tumhahi jāna bana kahihi na kāū||
asa bicāri soi karahu jo bhāvā| rāma janani sikha suni sukhu pāvā|| bhūpahi bacana bānasama lāge| karahiṃ na prāna payāna abhāge||
loga bikala muruchita naranāhū| kāha karia kachu sūjha na kāhū|| rāmu turata muni beṣu banāī| cale janaka jananihi siru nāī||
saji bana sāju samāju sabu banitā baṃdhu sameta| baṃdi bipra gura carana prabhu cale kari sabahi aceta || 79||
nikasi basiṣṭha dvāra bhae ṭhāṛhe| dekhe loga biraha dava dāṛhe|| kahi priya bacana sakala samujhāe| bipra bṛṃda raghubīra bolāe||
gura sana kahi baraṣāsana dīnhe| ādara dāna binaya basa kīnhe|| jācaka dāna māna saṃtoṣe| mīta punīta prema paritoṣe||
dāsīṃ dāsa bolāi bahorī| gurahi sauṃpi bole kara jorī|| saba kai sāra sam̐bhāra gosāīṃ| karabi janaka jananī kī nāī||
bārahiṃ bāra jori juga pānī| kahata rāmu saba sana mṛdu bānī||
soi saba bhām̐ti mora hitakārī| jehi teṃ rahai bhuāla sukhārī||
mātu sakala more biraham̐ jehiṃ na hohiṃ dukha dīna|
soi upāu tumha karehu saba pura jana parama prabīna || 80||
ehi bidhi rāma sabahi samujhāvā| gura pada paduma haraṣi siru nāvā|| ganapatī gauri girīsu manāī| cale asīsa pāi raghurāī||
rāma calata ati bhayau biṣādū| suni na jāi pura ārata nādū|| kusaguna laṃka avadha ati sokū| haharaṣa biṣāda bibasa suralokū||
gai muruchā taba bhūpati jāge| boli sumaṃtru kahana asa lāge|| rāmu cale bana prāna na jāhīṃ| kehi sukha lāgi rahata tana māhīṃ||
ehi teṃ kavana byathā balavānā| jo dukhu pāi tajahiṃ tanu prānā|| puni dhari dhīra kahai naranāhū| lai rathu saṃga sakhā tumha jāhū||
-suṭhi sukumāra kumāra dou janakasutā sukumāri| ratha caṛhāi dekharāi banu phirehu gaem̐ dina cāri || 81||
jau nahiṃ phirahiṃ dhīra dou bhāī| satyasaṃdha dṛṛhabrata raghurāī|| tau tumha binaya karehu kara jorī| pheria prabhu mithilesakisorī||
jaba siya kānana dekhi ḍerāī| kahehu mori sikha avasaru pāī|| sāsu sasura asa kaheu sam̐desū| putri phiria bana bahuta kalesū||
pitṛgṛha kabahum̐ kabahum̐ sasurārī| rahehu jahām̐ ruci hoi tumhārī|| ehi bidhi karehu upāya kadaṃbā| phirai ta hoi prāna avalaṃbā||
nāhiṃ ta mora maranu parināmā| kachu na basāi bhaem̐ bidhi bāmā|| asa kahi muruchi parā mahi rāū| rāmu lakhanu siya āni dekhāū||
-pāi rajāyasu nāi siru rathu ati bega banāi| gayau jahām̐ bāhera nagara sīya sahita dou bhāi || 82||
taba sumaṃtra nṛpa bacana sunāe| kari binatī ratha rāmu caṛhāe|| caṛhi ratha sīya sahita dou bhāī| cale hṛdayam̐ avadhahi siru nāī||
calata rāmu lakhi avadha anāthā| bikala loga saba lāge sāthā|| kṛpāsiṃdhu bahubidhi samujhāvahiṃ| phirahiṃ prema basa puni phiri āvahiṃ||
lāgati avadha bhayāvani bhārī| mānahum̐ kālarāti am̐dhiārī|| ghora jaṃtu sama pura nara nārī| ḍarapahiṃ ekahi eka nihārī||
ghara masāna parijana janu bhūtā| suta hita mīta manahum̐ jamadūtā|| bāganha biṭapa beli kumhilāhīṃ| sarita sarovara dekhi na jāhīṃ||
haya gaya koṭinha kelimṛga purapasu cātaka mora| pika rathāṃga suka sārikā sārasa haṃsa cakora || 83||
rāma biyoga bikala saba ṭhāṛhe| jaham̐ taham̐ manahum̐ citra likhi kāṛhe|| nagaru saphala banu gahabara bhārī| khaga mṛga bipula sakala nara nārī||
bidhi kaikeī kirātini kīnhī| jeṃhi dava dusaha dasahum̐ disi dīnhī|| sahi na sake raghubara birahāgī| cale loga saba byākula bhāgī||
sabahiṃ bicāra kīnha mana māhīṃ| rāma lakhana siya binu sukhu nāhīṃ|| jahām̐ rāmu taham̐ sabui samājū| binu raghubīra avadha nahiṃ kājū||
cale sātha asa maṃtru dṛṛhāī| sura durlabha sukha sadana bihāī|| rāma carana paṃkaja priya jinhahī| biṣaya bhoga basa karahiṃ ki tinhahī||
bālaka bṛddha bihāi gṛm̐ha lage loga saba sātha| tamasā tīra nivāsu kiya prathama divasa raghunātha || 84||
raghupati prajā premabasa dekhī| sadaya hṛdayam̐ dukhu bhayau biseṣī|| karunāmaya raghunātha gosām̐ī| begi pāiahiṃ pīra parāī||
kahi saprema mṛdu bacana suhāe| bahubidhi rāma loga samujhāe|| kie dharama upadesa ghanere| loga prema basa phirahiṃ na phere||
sīlu sanehu chāṛi nahiṃ jāī| asamaṃjasa basa bhe raghurāī|| loga soga śrama basa gae soī| kachuka devamāyām̐ mati moī||
jabahiṃ jāma juga jāmini bītī| rāma saciva sana kaheu saprītī|| khoja māri rathu hām̐kahu tātā| āna upāyam̐ banihi nahiṃ bātā||
rāma lakhana suya jāna caṛhi saṃbhu carana siru nāi| sacivam̐ calāyau turata rathu ita uta khoja durāi || 85||
jāge sakala loga bhaem̐ bhorū| ge raghunātha bhayau ati sorū|| ratha kara khoja katahahum̐ nahiṃ pāvahiṃ| rāma rāma kahi cahu disi dhāvahiṃ||
manahum̐ bārinidhi būṛa jahājū| bhayau bikala baṛa banika samājū|| ekahi eka deṃhiṃ upadesū| taje rāma hama jāni kalesū||
niṃdahiṃ āpu sarāhahiṃ mīnā| dhiga jīvanu raghubīra bihīnā|| jauṃ pai priya biyogu bidhi kīnhā| tau kasa maranu na māgeṃ dīnhā||
ehi bidhi karata pralāpa kalāpā| āe avadha bhare paritāpā|| biṣama biyogu na jāi bakhānā| avadhi āsa saba rākhahiṃ prānā||
rāma darasa hita nema brata lage karana nara nāri| manahum̐ koka kokī kamala dīna bihīna tamāri || 86||
sītā saciva sahita dou bhāī| sṛṃgaberapura pahum̐ce jāī|| utare rāma devasari dekhī| kīnha daṃḍavata haraṣu biseṣī||
lakhana sacivam̐ siyam̐ kie pranāmā| sabahi sahita sukhu pāyau rāmā|| gaṃga sakala muda maṃgala mūlā| saba sukha karani harani saba sūlā||
kahi kahi koṭika kathā prasaṃgā| rāmu bilokahiṃ gaṃga taraṃgā|| sacivahi anujahi priyahi sunāī| bibudha nadī mahimā adhikāī||
majjanu kīnha paṃtha śrama gayaū| suci jalu piata mudita mana bhayaū|| sumirata jāhi miṭai śrama bhārū| tehi śrama yaha laukika byavahārū||
sudhda sacidānaṃdamaya kaṃda bhānukula ketu| carita karata nara anuharata saṃsṛti sāgara setu || 87||
yaha sudhi guham̐ niṣāda jaba pāī| mudita lie priya baṃdhu bolāī|| lie phala mūla bheṃṭa bhari bhārā| milana caleu hiṃyam̐ haraṣu apārā||
kari daṃḍavata bheṃṭa dhari āgeṃ| prabhuhi bilokata ati anurāgeṃ|| sahaja saneha bibasa raghurāī| pūm̐chī kusala nikaṭa baiṭhāī||
nātha kusala pada paṃkaja dekheṃ| bhayaum̐ bhāgabhājana jana lekheṃ|| deva dharani dhanu dhāmu tumhārā| maiṃ janu nīcu sahita parivārā||
kṛpā karia pura dhāria pāū| thāpiya janu sabu logu sihāū|| kahehu satya sabu sakhā sujānā| mohi dīnha pitu āyasu ānā||
baraṣa cāridasa bāsu bana muni brata beṣu ahāru| grāma bāsu nahiṃ ucita suni guhahi bhayau dukhu bhāru || 88||
rāma lakhana siya rūpa nihārī| kahahiṃ saprema grāma nara nārī|| te pitu mātu kahahu sakhi kaise| jinha paṭhae bana bālaka aise||
eka kahahiṃ bhala bhūpati kīnhā| loyana lāhu hamahi bidhi dīnhā|| taba niṣādapati ura anumānā| taru siṃsupā manohara jānā||
lai raghunāthahi ṭhāum̐ dekhāvā| kaheu rāma saba bhām̐ti suhāvā|| purajana kari johāru ghara āe| raghubara saṃdhyā karana sidhāe||
guham̐ sam̐vāri sām̐tharī ḍasāī| kusa kisalayamaya mṛdula suhāī|| suci phala mūla madhura mṛdu jānī| donā bhari bhari rākhesi pānī||
siya sumaṃtra bhrātā sahita kaṃda mūla phala khāi| sayana kīnha raghubaṃsamani pāya paloṭata bhāi || 89||
uṭhe lakhanu prabhu sovata jānī| kahi sacivahi sovana mṛdu bānī|| kachuka dūra saji bāna sarāsana| jāgana lage baiṭhi bīrāsana||
gum̐ha bolāi pāharū pratītī| ṭhāvam̐ ṭhām̐va rākhe ati prītī|| āpu lakhana pahiṃ baiṭheu jāī| kaṭi bhāthī sara cāpa caṛhāī||
sovata prabhuhi nihāri niṣādū| bhayau prema basa hdayam̐ biṣādū|| tanu pulakita jalu locana bahaī| bacana saprema lakhana sana kahaī||