। ध्यानम् ।
ॐ बालार्कमण्डलाभासां चतुर्बाहुं त्रिलोचनाम् ।
पाशाङ्कुशवराभीतिर्धारयन्तीं शिवां भजे ॥
| dhyānam |
oṃ bālārkamaṇḍalābhāsāṃ caturbāhuṃ trilocanām |
pāśāṅkuśavarābhītirdhārayantīṃ śivāṃ bhaje ||
अर्थ ध्यान — मी त्या कल्याणमयी शिवेचे (देवीचे) भजन करतो, जिची कांती उगवत्या बालसूर्याच्या मंडलासारखी आहे, जी चार भुजांची आणि तीन नेत्रांची आहे, तसेच जी पाश, अंकुश, वरमुद्रा आणि अभयमुद्रा धारण करते.
ॐ ऋषिरुवाच ॥ १३.१॥
oṃ ṛṣiruvāca || 13.1||
अर्थ ॐ. ऋषी (मेधा) म्हणाले —
एतत्ते कथितं भूप देवीमाहात्म्यमुत्तमम् ।
एवं प्रभावा सा देवी ययेदं धार्यते जगत् ॥ १३.२॥
etatte kathitaṃ bhūpa devīmāhātmyamuttamam |
evaṃ prabhāvā sā devī yayedaṃ dhāryate jagat || 13.2||
अर्थ हे राजन्! हे उत्तम देवीमाहात्म्य मी तुला सांगितले. त्या देवीचा असाच प्रभाव आहे, जिच्याकडून हे संपूर्ण जगत धारण केले जाते.
विद्या तथैव क्रियते भगवद्विष्णुमायया ।
तया त्वमेष वैश्यश्च तथैवान्ये विवेकिनः ॥ १३.३॥
vidyā tathaiva kriyate bhagavadviṣṇumāyayā |
tayā tvameṣa vaiśyaśca tathaivānye vivekinaḥ || 13.3||
अर्थ त्याच भगवंतांच्या विष्णुमायेकडून (जीवांत) ज्ञानही उत्पन्न केले जाते (आणि तिच्यानेच मोहही). त्याच मायेने तू, हा वैश्य आणि इतर विवेकी पुरुषही —
मोह्यन्ते मोहिताश्चैव मोहमेष्यन्ति चापरे ।
तामुपैहि महाराज शरणं परमेश्वरीम् ॥ १३.४॥
mohyante mohitāścaiva mohameṣyanti cāpare |
tāmupaihi mahārāja śaraṇaṃ parameśvarīm || 13.4||
अर्थ — मोहात टाकले जातात, मोहित केले गेले आहेत आणि पुढेही मोहित होतील. हे महाराज! त्याच परमेश्वरीच्या शरणी जा.
आराधिता सैव नृणां भोगस्वर्गापवर्गदा ॥ १३.५॥
ārādhitā saiva nṛṇāṃ bhogasvargāpavargadā || 13.5||
अर्थ आराधना केल्यावर तीच देवी मनुष्यांना भोग, स्वर्ग आणि अपवर्ग (मोक्ष) प्रदान करणारी आहे.
मार्कण्डेय उवाच ॥ १३.६॥
mārkaṇḍeya uvāca || 13.6||
इति तस्य वचः श्रुत्वा सुरथः स नराधिपः ॥ १३.७॥
iti tasya vacaḥ śrutvā surathaḥ sa narādhipaḥ || 13.7||
अर्थ त्यांचे (ऋषींचे) हे शब्द ऐकून तो राजा सुरथ, जो मनुष्यांचा स्वामी होता —
प्रणिपत्य महाभागं तमृषिं संशितव्रतम् ।
निर्विण्णोऽतिममत्वेन राज्यापहरणेन च ॥ १३.८॥
praṇipatya mahābhāgaṃ tamṛṣiṃ saṃśitavratam |
nirviṇṇo'timamatvena rājyāpaharaṇena ca || 13.8||
अर्थ — अत्यधिक ममता तसेच राज्य हिरावले गेल्याने विरक्त झालेल्या त्या राजाने, कठोर व्रताचे पालन करणाऱ्या त्या परम भाग्यशाली ऋषींना प्रणाम केला.
जगाम सद्यस्तपसे स च वैश्यो महामुने ।
सन्दर्शनार्थमम्बाया नदीपुलिनमास्थितः ॥ १३.९॥
jagāma sadyastapase sa ca vaiśyo mahāmune |
sandarśanārthamambāyā nadīpulinamāsthitaḥ || 13.9||
अर्थ हे महामुने! तो (राजा) आणि तो वैश्य दोघेही लगेच तपस्येसाठी निघाले; आणि अंबेच्या (जगदंबेच्या) दर्शनासाठी ते नदीच्या वाळुकामय तीरावर जाऊन बसले.
स च वैश्यस्तपस्तेपे देवीसूक्तं परं जपन् ।
तौ तस्मिन् पुलिने देव्याः कृत्वा मूर्तिं महीमयीम् ॥ १३.१०॥
sa ca vaiśyastapastepe devīsūktaṃ paraṃ japan |
tau tasmin puline devyāḥ kṛtvā mūrtiṃ mahīmayīm || 13.10||
अर्थ तो वैश्य श्रेष्ठ देवीसूक्ताचा जप करत तपस्या करू लागला. त्या दोघांनी त्या वाळुकामय तीरावर मातीची देवीमूर्ती बनवून —
अर्हणां चक्रतुस्तस्याः पुष्पधूपाग्नितर्पणैः ।
निराहारौ यतात्मानौ तन्मनस्कौ समाहितौ ॥ १३.११॥
arhaṇāṃ cakratustasyāḥ puṣpadhūpāgnitarpaṇaiḥ |
nirāhārau yatātmānau tanmanaskau samāhitau || 13.11||
अर्थ — पुष्प, धूप, अग्नी आणि तर्पण यांनी तिची पूजा केली. निराहार राहून, इंद्रिये संयमित करून, देवीत मन लावून आणि एकाग्रचित्त होऊन —
ददतुस्तौ बलिं चैव निजगात्रासृगुक्षितम् ।
एवं समाराधयतोस्त्रिभिर्वर्षैर्यतात्मनोः ॥ १३.१२॥
dadatustau baliṃ caiva nijagātrāsṛgukṣitam |
evaṃ samārādhayatostribhirvarṣairyatātmanoḥ || 13.12||
अर्थ — त्या दोघांनी आपल्याच शरीराच्या अंगांतील रक्ताने सिंचन करून बलीही अर्पण केला. अशा प्रकारे तीन वर्षे आराधना करणाऱ्या त्या संयमी साधकांवर —
परितुष्टा जगद्धात्री प्रत्यक्षं प्राह चण्डिका ॥ १३.१३॥
parituṣṭā jagaddhātrī pratyakṣaṃ prāha caṇḍikā || 13.13||
अर्थ — जगताची धात्री (पालनकर्ती) चंडिका संतुष्ट होऊन प्रत्यक्ष प्रकट झाली आणि म्हणाली.
देव्युवाच ॥ १३.१४॥
devyuvāca || 13.14||
यत्प्रार्थ्यते त्वया भूप त्वया च कुलनन्दन ।
मत्तस्तत्प्राप्यतां सर्वं परितुष्टा ददामिते ॥ १३.१५॥
yatprārthyate tvayā bhūpa tvayā ca kulanandana |
mattastatprāpyatāṃ sarvaṃ parituṣṭā dadāmite || 13.15||
अर्थ हे राजन्! आणि हे कुळाला आनंदित करणाऱ्या (वैश्या)! तुम्ही दोघे जे काही मागाल, ते सर्व माझ्याकडून प्राप्त करा; मी संतुष्ट होऊन तुम्हाला ते प्रदान करते.
मार्कण्डेय उवाच ॥ १३.१६॥
mārkaṇḍeya uvāca || 13.16||
ततो वव्रे नृपो राज्यमविभ्रंश्यन्यजन्मनि ।
अत्रैव च निजं राज्यं हतशत्रुबलं बलात् ॥ १३.१७॥
tato vavre nṛpo rājyamavibhraṃśyanyajanmani |
atraiva ca nijaṃ rājyaṃ hataśatrubalaṃ balāt || 13.17||
अर्थ तेव्हा राजाने असे राज्य मागितले जे पुढील जन्मीही नष्ट होणार नाही, तसेच याच जन्मी शत्रूंचे बल बलपूर्वक नष्ट करून आपलेच राज्य पुन्हा प्राप्त करण्याचा वर मागितला.
सोऽपि वैश्यस्ततो ज्ञानं वव्रे निर्विण्णमानसः ।
ममेत्यहमिति प्राज्ञः सङ्गविच्युतिकारकम् ॥ १३.१८॥
so'pi vaiśyastato jñānaṃ vavre nirviṇṇamānasaḥ |
mametyahamiti prājñaḥ saṅgavicyutikārakam || 13.18||
अर्थ त्या वैश्यानेही, ज्याचे मन विरक्त झाले होते, ज्ञान मागितले; त्या बुद्धिमानाने ते ज्ञान मागितले जे ‘माझे’ आणि ‘मी’ — ही आसक्ती दूर करणारे आहे.
देव्युवाच ॥ १३.१९॥
devyuvāca || 13.19||
स्वल्पैरहोभिर्नृपते स्वं राज्यं प्राप्स्यते भवान् ॥ १३.२०॥
svalpairahobhirnṛpate svaṃ rājyaṃ prāpsyate bhavān || 13.20||
अर्थ हे राजन्! थोड्याच दिवसांत तू आपले राज्य पुन्हा प्राप्त करशील.
हत्वा रिपूनस्खलितं तव तत्र भविष्यति ॥ १३.२१॥
hatvā ripūnaskhalitaṃ tava tatra bhaviṣyati || 13.21||
अर्थ शत्रूंचा वध करून ते राज्य तेथे तुझ्यासाठी अटळ (स्थिर) होईल.
मृतश्च भूयः सम्प्राप्य जन्म देवाद्विवस्वतः ॥ १३.२२॥
mṛtaśca bhūyaḥ samprāpya janma devādvivasvataḥ || 13.22||
अर्थ आणि मृत्यूनंतर पुन्हा, भगवान विवस्वानापासून (सूर्यापासून) जन्म घेऊन —
सावर्णिको मनुर्नाम भवान्भुवि भविष्यति ॥ १३.२३॥
sāvarṇiko manurnāma bhavānbhuvi bhaviṣyati || 13.23||
अर्थ — तू या पृथ्वीवर सावर्णिक नावाचा मनू होशील.
वैश्यवर्य त्वया यश्च वरोऽस्मत्तोऽभिवाञ्छितः ॥ १३.२४॥
vaiśyavarya tvayā yaśca varo'smatto'bhivāñchitaḥ || 13.24||
अर्थ हे वैश्यश्रेष्ठा! आणि तू माझ्याकडून जो वर मागितला आहेस —
तं प्रयच्छामि संसिद्ध्यै तव ज्ञानं भविष्यति ॥ १३.२५॥
taṃ prayacchāmi saṃsiddhyai tava jñānaṃ bhaviṣyati || 13.25||
अर्थ — तो मी तुझ्या पूर्ण सिद्धीसाठी प्रदान करते; तुला (तत्त्व)ज्ञान प्राप्त होईल.
मार्कण्डेय उवाच ॥ १३.२६॥
mārkaṇḍeya uvāca || 13.26||
इति दत्त्वा तयोर्देवी यथाभिलषितं वरम् ॥ १३.२७॥
iti dattvā tayordevī yathābhilaṣitaṃ varam || 13.27||
अर्थ अशा प्रकारे त्या दोघांना त्यांच्या इच्छेनुसार वर देऊन देवी —
बभूवान्तर्हिता सद्यो भक्त्या ताभ्यामभिष्टुता ।
एवं देव्या वरं लब्ध्वा सुरथः क्षत्रियर्षभः ॥ १३.२८॥
babhūvāntarhitā sadyo bhaktyā tābhyāmabhiṣṭutā |
evaṃ devyā varaṃ labdhvā surathaḥ kṣatriyarṣabhaḥ || 13.28||
अर्थ — त्या दोघांनी भक्तिपूर्वक स्तुती केली असता तत्काळ अंतर्धान पावली. अशा प्रकारे देवीकडून वर मिळवून क्षत्रियश्रेष्ठ सुरथ —
सूर्याज्जन्म समासाद्य सावर्णिर्भविता मनुः ॥ १३.२९॥
sūryājjanma samāsādya sāvarṇirbhavitā manuḥ || 13.29||
अर्थ — सूर्यापासून जन्म घेऊन सावर्णी नावाचा मनू होईल.
एवं देव्या वरं लब्ध्वा सुरथः क्षत्रियर्षभः ।
सूर्याज्जन्म समासाद्य सावर्णिर्भविता मनुः ॥ क्लीं ॐ ॥
evaṃ devyā varaṃ labdhvā surathaḥ kṣatriyarṣabhaḥ |
sūryājjanma samāsādya sāvarṇirbhavitā manuḥ || klīṃ oṃ ||
अर्थ अशा प्रकारे देवीकडून वर मिळवून क्षत्रियश्रेष्ठ सुरथ सूर्यापासून जन्म घेऊन सावर्णी मनू होईल. (समापन बीजमंत्र —) क्लीं ॐ.
उवाच ६, अर्धश्लोकाः ११, श्लोकाः १२, एवमादितः ॥ ७००॥
uvāca 6, ardhaślokāḥ 11, ślokāḥ 12, evamāditaḥ || 700||
अर्थ (अध्यायगणना) — या अध्यायात संवादश्लोक (‘उवाच’) ६, अर्धश्लोक ११ आणि पूर्ण श्लोक १२ आहेत; अशा प्रकारे आरंभापासून मोजल्यास (संपूर्ण सप्तशतीचे) एकूण ७०० श्लोक होतात.
समस्ता उवाचमन्त्राः ५७, अर्धश्लोकाः ४२, श्लोकाः ५३५, अवदानानि ६६ ॥
samastā uvācamantrāḥ 57, ardhaślokāḥ 42, ślokāḥ 535, avadānāni 66 ||
अर्थ (संपूर्ण सप्तशतीची गणना) — एकूण मिळून संवादमंत्र (‘उवाच’) ५७, अर्धश्लोक ४२, पूर्ण श्लोक ५३५ आणि अवदान (कथाप्रसंग) ६६ आहेत (ज्यांची बेरीज ७०० होते).
