कबीरांचे दोहे

शेअर करा

बुरा जो देखन मैं चला, बुरा न मिलिया कोय। जो मन खोजा आपना, मुझसे बुरा न कोय॥

burā jo dekhana maiṃ calā, burā na miliyā koya| jo mana khojā āpanā, mujhase burā na koya||

अर्थ

मी वाईट शोधायला निघालो तेव्हा मला कोणीच वाईट आढळले नाही. पण जेव्हा मी स्वतःच्या मनात डोकावलो, तेव्हा माझ्याहून वाईट कोणी नाही असे दिसले. म्हणजेच दुसऱ्यांतले दोष शोधण्याआधी स्वतःच्या अंतरंगात पाहावे.

पोथी पढ़ि पढ़ि जग मुआ, पंडित भया न कोय। ढाई आखर प्रेम का, पढ़े सो पंडित होय॥

pothī paṛhi paṛhi jaga muā, paṃḍita bhayā na koya| ḍhāī ākhara prema kā, paṛhe so paṃḍita hoya||

दुःख में सुमिरन सब करे, सुख में करे न कोय। जो सुख में सुमिरन करे, दुःख काहे को होय॥

duḥkha meṃ sumirana saba kare, sukha meṃ kare na koya| jo sukha meṃ sumirana kare, duḥkha kāhe ko hoya||

चलती चक्की देख के, दिया कबीरा रोय। दो पाटन के बीच में, साबुत बचा न कोय॥

calatī cakkī dekha ke, diyā kabīrā roya| do pāṭana ke bīca meṃ, sābuta bacā na koya||

अर्थ

फिरणारी जाती (दळणाची चक्की) पाहून कबीर रडू लागले. दोन तळ्यांच्या (दगडांच्या) मध्ये कोणीही अखंड राहत नाही. म्हणजेच संसाराच्या सुखदुःखरूपी दोन तळ्यांमध्ये कोणीही अस्पर्शित राहत नाही.

बड़ा हुआ तो क्या हुआ, जैसे पेड़ खजूर। पंथी को छाया नहीं, फल लागे अति दूर॥

baṛā huā to kyā huā, jaise peṛa khajūra| paṃthī ko chāyā nahīṃ, phala lāge ati dūra||

अर्थ

खजुराच्या झाडासारखे मोठे होऊन काय उपयोग? ते वाटसरूला सावलीही देत नाही आणि फळेही सहज मिळत नाहीत (कारण ती फार उंच असतात). म्हणजेच जो दुसऱ्यांच्या उपयोगी पडतो तोच खरा मोठा.

काल करे सो आज कर, आज करे सो अब। पल में प्रलय होएगी, बहुरि करेगो कब॥

kāla kare so āja kara, āja kare so aba| pala meṃ pralaya hoegī, bahuri karego kaba||

गुरु गोविन्द दोऊ खड़े, काके लागूँ पाय। बलिहारी गुरु आपने, गोविन्द दियो बताय॥

guru govinda doū khaṛe, kāke lāgūm̐ pāya| balihārī guru āpane, govinda diyo batāya||

अर्थ

गुरू आणि गोविंद (परमेश्वर) दोघेही एकत्र उभे आहेत; प्रथम कोणाच्या चरणांना स्पर्श करू? गुरूचा महिमा अपार आहे, कारण गोविंदापर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग गुरूनेच दाखवला.

ऐसी वाणी बोलिए, मन का आपा खोय। औरन को शीतल करे, आपहुँ शीतल होय॥

aisī vāṇī bolie, mana kā āpā khoya| aurana ko śītala kare, āpahum̐ śītala hoya||

जाति न पूछो साधु की, पूछ लीजिए ज्ञान। मोल करो तलवार का, पड़ा रहन दो म्यान॥

jāti na pūcho sādhu kī, pūcha lījie jñāna| mola karo talavāra kā, paṛā rahana do myāna||

धीरे-धीरे रे मना, धीरे सब कुछ होय। माली सींचे सौ घड़ा, ऋतु आए फल होय॥

dhīre-dhīre re manā, dhīre saba kucha hoya| mālī sīṃce sau ghaṛā, ṛtu āe phala hoya||

अर्थ

हे मना, धीर धर; हळूहळू सर्व काही घडते. माळ्याने शंभर घागरी पाणी घातले तरी फळे ऋतू (योग्य वेळ) आल्यावरच लागतात. म्हणजेच धीर धरावा, प्रत्येक गोष्ट आपापल्या वेळी घडते.

तिनका कबहुँ न निन्दिए, जो पाँवन तर होय। कबहुँ उड़ि आँखिन पड़े, तो पीर घनेरी होय॥

tinakā kabahum̐ na nindie, jo pām̐vana tara hoya| kabahum̐ uṛi ām̐khina paṛe, to pīra ghanerī hoya||

अर्थ

एका काडीलाही (तृणालाही) कधी तुच्छ मानू नका, भले ती पायांखाली पडलेली असो. तीच काडी उडून डोळ्यात गेली तर मोठी वेदना देते. म्हणजेच कोणालाही लहान समजू नये.

साईं इतना दीजिए, जा मे कुटुम समाय। मैं भी भूखा न रहूँ, साधु न भूखा जाय॥

sāīṃ itanā dījie, jā me kuṭuma samāya| maiṃ bhī bhūkhā na rahūm̐, sādhu na bhūkhā jāya||

माटी कहे कुम्हार से, तू क्या रौंदे मोय। एक दिन ऐसा आएगा, मैं रौंदूँगी तोय॥

māṭī kahe kumhāra se, tū kyā rauṃde moya| eka dina aisā āegā, maiṃ rauṃdūm̐gī toya||

निंदक नियरे राखिए, आँगन कुटी छवाय। बिन पानी साबुन बिना, निर्मल करे सुभाय॥

niṃdaka niyare rākhie, ām̐gana kuṭī chavāya| bina pānī sābuna binā, nirmala kare subhāya||

माया मरी न मन मरा, मर-मर गए शरीर। आशा तृष्णा न मरी, कह गए दास कबीर॥

māyā marī na mana marā, mara-mara gae śarīra| āśā tṛṣṇā na marī, kaha gae dāsa kabīra||

बुरा जो देखन मैं चला, बुरा न मिलिया कोय। जो मन खोजा आपना, मुझसे बुरा न कोय॥

burā jo dekhana maiṃ calā, burā na miliyā koya| jo mana khojā āpanā, mujhase burā na koya||

अर्थ

शब्दार्थ

देखन पाहण्यास

मन खोजा मनाचा शोध घेतला

पोथी पढ़ि पढ़ि जग मुआ, पंडित भया न कोय। ढाई आखर प्रेम का, पढ़े सो पंडित होय॥

pothī paṛhi paṛhi jaga muā, paṃḍita bhayā na koya| ḍhāī ākhara prema kā, paṛhe so paṃḍita hoya||

शब्दार्थ

पोथी पुस्तक, ग्रंथ

ढाई आखर अडीच अक्षरे (प्रेम या शब्दात अडीच अक्षरे आहेत — प्, रे, म)

पंडित विद्वान, ज्ञानी

duḥkha meṃ sumirana saba kare, sukha meṃ kare na koya| jo sukha meṃ sumirana kare, duḥkha kāhe ko hoya||

शब्दार्थ

सुमिरन स्मरण, आठवण करणे

काहे को का, कशासाठी

चलती चक्की देख के, दिया कबीरा रोय। दो पाटन के बीच में, साबुत बचा न कोय॥

calatī cakkī dekha ke, diyā kabīrā roya| do pāṭana ke bīca meṃ, sābuta bacā na koya||

अर्थ

शब्दार्थ

चक्की दळणाची जाती

पाटन जात्याचे दोन दगड

साबुत अक्षत, संपूर्ण, न फुटलेले

बड़ा हुआ तो क्या हुआ, जैसे पेड़ खजूर। पंथी को छाया नहीं, फल लागे अति दूर॥

baṛā huā to kyā huā, jaise peṛa khajūra| paṃthī ko chāyā nahīṃ, phala lāge ati dūra||

अर्थ

शब्दार्थ

पंथी वाटसरू, प्रवासी, पांथस्थ

खजूर खजुराचे झाड (ताडवृक्ष)

काल करे सो आज कर, आज करे सो अब। पल में प्रलय होएगी, बहुरि करेगो कब॥

kāla kare so āja kara, āja kare so aba| pala meṃ pralaya hoegī, bahuri karego kaba||

शब्दार्थ

काल उद्या (येणारा काळ)

प्रलय विनाश, मृत्यू, अंत

बहुरि पुन्हा, फिरून

guru govinda doū khaṛe, kāke lāgūm̐ pāya| balihārī guru āpane, govinda diyo batāya||

अर्थ

शब्दार्थ

गोविन्द ईश्वर, भगवान

बलिहारी ओवाळून टाकलेले, समर्पित

लागूँ पाय चरणांना स्पर्श करू

ऐसी वाणी बोलिए, मन का आपा खोय। औरन को शीतल करे, आपहुँ शीतल होय॥

aisī vāṇī bolie, mana kā āpā khoya| aurana ko śītala kare, āpahum̐ śītala hoya||

शब्दार्थ

वाणी वचन, बोली, भाषा

आपा अहंकार, गर्व

शीतल थंड, सुखदायी, शांतिदायक

जाति न पूछो साधु की, पूछ लीजिए ज्ञान। मोल करो तलवार का, पड़ा रहन दो म्यान॥

jāti na pūcho sādhu kī, pūcha lījie jñāna| mola karo talavāra kā, paṛā rahana do myāna||

शब्दार्थ

साधु संत, सज्जन, चांगला माणूस

मोल मोल, किंमत

म्यान तलवारीचे म्यान

धीरे-धीरे रे मना, धीरे सब कुछ होय। माली सींचे सौ घड़ा, ऋतु आए फल होय॥

dhīre-dhīre re manā, dhīre saba kucha hoya| mālī sīṃce sau ghaṛā, ṛtu āe phala hoya||

अर्थ

शब्दार्थ

मना हे मना

सींचे पाणी घालणे, सिंचन करणे

ऋतु ऋतू, योग्य वेळ

tinakā kabahum̐ na nindie, jo pām̐vana tara hoya| kabahum̐ uṛi ām̐khina paṛe, to pīra ghanerī hoya||

अर्थ

शब्दार्थ

तिनका तृण, लहान काडी

निन्दिए निंदा करणे, तुच्छ मानणे

पीर पीडा, वेदना

साईं इतना दीजिए, जा मे कुटुम समाय। मैं भी भूखा न रहूँ, साधु न भूखा जाय॥

sāīṃ itanā dījie, jā me kuṭuma samāya| maiṃ bhī bhūkhā na rahūm̐, sādhu na bhūkhā jāya||

शब्दार्थ

साईं स्वामी, ईश्वर

कुटुम कुटुंब, परिवार

माटी कहे कुम्हार से, तू क्या रौंदे मोय। एक दिन ऐसा आएगा, मैं रौंदूँगी तोय॥

māṭī kahe kumhāra se, tū kyā rauṃde moya| eka dina aisā āegā, maiṃ rauṃdūm̐gī toya||

शब्दार्थ

माटी माती

कुम्हार मातीची भांडी करणारा, कुंभार

रौंदे तुडवणे, पायांनी दाबणे

निंदक नियरे राखिए, आँगन कुटी छवाय। बिन पानी साबुन बिना, निर्मल करे सुभाय॥

niṃdaka niyare rākhie, ām̐gana kuṭī chavāya| bina pānī sābuna binā, nirmala kare subhāya||

शब्दार्थ

निंदक निंदा करणारा, टीकाकार

नियरे जवळ, निकट

निर्मल स्वच्छ, शुद्ध, पवित्र

सुभाय स्वभाव, प्रकृती

माया मरी न मन मरा, मर-मर गए शरीर। आशा तृष्णा न मरी, कह गए दास कबीर॥

māyā marī na mana marā, mara-mara gae śarīra| āśā tṛṣṇā na marī, kaha gae dāsa kabīra||

शब्दार्थ

माया भ्रम, संसाराचा मोह, छलावा

तृष्णा हाव, अतृप्त इच्छा

या पाठाविषयी

परिचय

संत कबीरांचे दोहे ही भारतीय साहित्य आणि लोकसंस्कृतीची अमूल्य ठेव आहे. सोप्या भाषेत गहन जीवनदर्शन मांडणारे हे दोहे शतकानुशतके लोकांच्या तोंडी आहेत. कबीरांनी आपल्या दोह्यांतून आत्मचिंतन, नम्रता, सत्य, भक्ती आणि व्यावहारिक शहाणपणाचा संदेश दिला आहे. त्यांची वाणी आजही तितकीच समर्पक आहे जितकी त्यांच्या काळात होती. येथे त्यांचे सर्वांत प्रसिद्ध आणि लोकप्रिय दोहे अर्थासह दिले आहेत.

अर्थ वेद पथ संपादकीय संघाने संकलित व संपादित केले आहेत, आणि साहित्याचे टप्प्याटप्प्याने पुनरावलोकन सुरू आहे.

कबीरांचे दोहे

या पाठाविषयी

परिचय

चूक कळवा

आणखी पाहा 1

संत आणि कवी

संत कबीर