संत कबीर

परिचय

संत कबीर (१३९८–१५१८) हे भारतीय भक्ती चळवळीतील सर्वांत प्रभावशाली संत आणि कवींपैकी एक होत. निर्गुण भक्तिधारेचे ते प्रमुख कवी होते. हिंदू आणि मुस्लिम या दोन्ही धर्मांतील बाह्य अवडंबराला त्यांनी विरोध केला आणि खऱ्या भक्तीचा, प्रेमाचा व माणुसकीचा संदेश दिला. त्यांचे दोहे आणि साख्या आजही लोकांच्या तोंडी आहेत.

जीवन

कबीरांचा जन्म काशी (वाराणसी) येथे झाला. त्यांच्या जन्माविषयी अनेक दंतकथा प्रचलित आहेत. एका विधवा ब्राह्मणीच्या पोटी त्यांचा जन्म झाला आणि लोकलज्जेच्या भीतीने तिने त्यांना लहरतारा तलावाच्या काठी सोडून दिले, असे सांगितले जाते. नीरू आणि नीमा या विणकर दांपत्याने त्यांचे पालनपोषण केले.

कबीरांना औपचारिक शिक्षण मिळाले नाही; कापड विणून ते आपला उदरनिर्वाह करीत असत. स्वामी रामानंदांना त्यांनी आपले गुरू मानले. आयुष्यभर त्यांनी जातिभेद, धार्मिक ढोंग आणि अंधश्रद्धेला विरोध केला. त्यांचे अनुयायी हिंदू आणि मुस्लिम असे दोन्ही होते. मगहर येथे त्यांचे निधन झाले. मृत्यूनंतर हिंदू आणि मुसलमान दोघांनाही त्यांच्या देहावर हक्क हवा होता, परंतु चादर दूर करताच देहाच्या जागी फुले आढळली, अशी कथा सांगितली जाते.

प्रमुख रचना

• बीजक — कबीरांच्या वाणीचे प्रमुख संकलन. यात साखी, सबद आणि रमैनी असे तीन भाग आहेत.
• साखी — दोहा छंदात रचलेली उपदेशपर पदे.
• सबद (शब्द) — संगीतात गायल्या जाणाऱ्या गेय पदांचा संग्रह.
• रमैनी — चौपाई छंदात रचलेली गूढवादी पदे.
• कबीर ग्रंथावली — कबीरांच्या समग्र रचनांचे विस्तृत संकलन.
• कबीरांची अनेक पदे गुरु ग्रंथ साहिब मध्येही संकलित आहेत.

शिकवण

• निर्गुण भक्ती — ईश्वर निराकार आहे; तो मूर्तिपूजा, कर्मकांड किंवा बाह्य अवडंबराने नव्हे, तर खऱ्या प्रेमाने आणि अंतःकरणाच्या शुद्धतेने प्राप्त होतो.
• जातिभेदाला विरोध — कबीरांनी जातिव्यवस्थेला कडाडून विरोध केला आणि सर्व माणसे एकाच ईश्वराची लेकरे आहेत असे सांगितले.
• हिंदू-मुस्लिम ऐक्य — दोन्ही धर्मांतील कट्टरतेला त्यांनी विरोध केला आणि राम व रहीम ही एकाच ईश्वराची नावे आहेत हे पटवून दिले.
• गुरूचे महत्त्व — गुरु गोविन्द दोऊ खड़े, काके लागूँ पाय। बलिहारी गुरु आपने, गोविन्द दियो बताय।
• सदाचार आणि सत्य — सत्य बोलणे, नम्र राहणे आणि सदाचारी जीवन जगणे यावर कबीरांनी भर दिला.
• आत्मचिंतन — बुरा जो देखन मैं चला, बुरा न मिलिया कोय। जो मन खोजा आपना, मुझसे बुरा न कोय।