Ayodhya Kand — अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्ड · दोहा २०६–२२३
pramudita tīratharāja nivāsī| baikhānasa baṭu gṛhī udāsī|| kahahiṃ parasapara mili dasa pām̐cā| bharata saneha sīlu suci sām̐cā||
sunata rāma guna grāma suhāe| bharadvāja munibara pahiṃ āe|| daṃḍa pranāmu karata muni dekhe| mūratimaṃta bhāgya nija lekhe||
dhāi uṭhāi lāi ura līnhe| dīnhi asīsa kṛtāratha kīnhe|| āsanu dīnha nāi siru baiṭhe| cahata sakuca gṛham̐ janu bhaji paiṭhe||
muni pūm̐chaba kachu yaha baṛa socū| bole riṣi lakhi sīlu sam̐kocū|| sunahu bharata hama saba sudhi pāī| bidhi karataba para kichu na basāī||
tumha galāni jiyam̐ jani karahu samujhī mātu karatūti| tāta kaikaihi dosu nahiṃ gaī girā mati dhūti || 206||
yahau kahata bhala kahihi na koū| loku beda budha saṃmata doū|| tāta tumhāra bimala jasu gāī| pāihi lokau bedu baṛāī||
loka beda saṃmata sabu kahaī| jehi pitu dei rāju so lahaī|| rāu satyabrata tumhahi bolāī| deta rāju sukhu dharamu baṛāī||
rāma gavanu bana anaratha mūlā| jo suni sakala bisva bhai sūlā||
so bhāvī basa rāni ayānī| kari kucāli aṃtahum̐ pachitānī||
taham̐um̐ tumhāra alapa aparādhū| kahai so adhama ayāna asādhū|| karatehu rāju ta tumhahi na doṣū| rāmahi hota sunata saṃtoṣū||
aba ati kīnhehu bharata bhala tumhahi ucita mata ehu| sakala sumaṃgala mūla jaga raghubara carana sanehu || 207||
so tumhāra dhanu jīvanu prānā| bhūribhāga ko tumhahi samānā|| yaha tamhāra ācaraju na tātā| dasaratha suana rāma priya bhrātā||
sunahu bharata raghubara mana māhīṃ| pema pātru tumha sama kou nāhīṃ|| lakhana rāma sītahi ati prītī| nisi saba tumhahi sarāhata bītī||
jānā maramu nahāta prayāgā| magana hohiṃ tumhareṃ anurāgā|| tumha para asa sanehu raghubara keṃ| sukha jīvana jaga jasa jaṛa nara keṃ||
yaha na adhika raghubīra baṛāī| pranata kuṭuṃba pāla raghurāī|| tumha tau bharata mora mata ehū| dhareṃ deha janu rāma sanehū||
tumha kaham̐ bharata kalaṃka yaha hama saba kaham̐ upadesu| rāma bhagati rasa siddhi hita bhā yaha samau ganesu || 208||
nava bidhu bimala tāta jasu torā| raghubara kiṃkara kumuda cakorā|| udita sadā am̐thaihi kabahūm̐ nā| ghaṭihi na jaga nabha dina dina dūnā||
koka tiloka prīti ati karihī| prabhu pratāpa rabi chabihi na harihī|| nisi dina sukhada sadā saba kāhū| grasihi na kaikai karatabu rāhū||
pūrana rāma supema piyūṣā| gura avamāna doṣa nahiṃ dūṣā|| rāma bhagata aba amiam̐ aghāhūm̐| kīnhehu sulabha sudhā basudhāhūm̐||
bhūpa bhagīratha surasari ānī| sumirata sakala suṃmagala khānī|| dasaratha guna gana barani na jāhīṃ| adhiku kahā jehi sama jaga nāhīṃ||
jāsu saneha sakoca basa rāma pragaṭa bhae āi| je hara hiya nayanani kabahum̐ nirakhe nahīṃ aghāi || 209||
kīrati bidhu tumha kīnha anūpā| jaham̐ basa rāma pema mṛgarūpā|| tāta galāni karahu jiyam̐ jāem̐| ḍarahu daridrahi pārasu pāem̐||
sunahu bharata hama jhūṭha na kahahīṃ| udāsīna tāpasa bana rahahīṃ|| saba sādhana kara suphala suhāvā| lakhana rāma siya darasanu pāvā||
tehi phala kara phalu darasa tumhārā| sahita payāga subhāga hamārā|| bharata dhanya tumha jasu jagu jayaū| kahi asa pema magana puni bhayaū||
suni muni bacana sabhāsada haraṣe| sādhu sarāhi sumana sura baraṣe|| dhanya dhanya dhuni gagana payāgā| suni suni bharatu magana anurāgā||
pulaka gāta hiyam̐ rāmu siya sajala saroruha naina| kari pranāmu muni maṃḍalihi bole gadagada baina || 210||
muni samāju aru tīratharājū| sām̐cihum̐ sapatha aghāi akājū|| ehiṃ thala jauṃ kichu kahia banāī| ehi sama adhika na agha adhamāī||
tumha sarbagya kahaum̐ satibhāū| ura aṃtarajāmī raghurāū|| mohi na mātu karataba kara socū| nahiṃ dukhu jiyam̐ jagu jānihi pocū||
nāhina ḍaru bigarihi paralokū| pitahu marana kara mohi na sokū|| sukṛta sujasa bhari bhuana suhāe| lachimana rāma sarisa suta pāe||
rāma biraham̐ taji tanu chanabhaṃgū| bhūpa soca kara kavana prasaṃgū|| rāma lakhana siya binu paga panahīṃ| kari muni beṣa phirahiṃ bana banahī||
ajina basana phala asana mahi sayana ḍāsi kusa pāta| basi taru tara nita sahata hima ātapa baraṣā bāta || 211||
ehi dukha dāham̐ dahai dina chātī| bhūkha na bāsara nīda na rātī|| ehi kuroga kara auṣadhu nāhīṃ| sodheum̐ sakala bisva mana māhīṃ||
mātu kumata baṛhaī agha mūlā| tehiṃ hamāra hita kīnha bam̐sūlā|| kali kukāṭha kara kīnha kujaṃtrū| gāṛi avadhi paṛhi kaṭhina kumaṃtru||
mohi lagi yahu kuṭhāṭu tehiṃ ṭhāṭā| ghālesi saba jagu bārahabāṭā|| miṭai kujogu rāma phiri āem̐| basai avadha nahiṃ āna upāem̐||
bharata bacana suni muni sukhu pāī| sabahiṃ kīnha bahu bhām̐ti baṛāī|| tāta karahu jani socu biseṣī| saba dukhu miṭahi rāma paga dekhī||
kari prabodha munibara kaheu atithi pemapriya hohu| kaṃda mūla phala phūla hama dehiṃ lehu kari chohu || 212||
suni muni bacana bharata hiṃya socū| bhayau kuavasara kaṭhina sam̐kocū|| jāni garui gura girā bahorī| carana baṃdi bole kara jorī||
sira dhari āyasu karia tumhārā| parama dharama yahu nātha hamārā|| bharata bacana munibara mana bhāe| suci sevaka siṣa nikaṭa bolāe||
cāhie kīnha bharata pahunāī| kaṃda mūla phala ānahu jāī|| bhalehīṃ nātha kahi tinha sira nāe| pramudita nija nija kāja sidhāe||
munihi soca pāhuna baṛa nevatā| tasi pūjā cāhia jasa devatā|| suni ridhi sidhi animādika āī| āyasu hoi so karahiṃ gosāī||
rāma biraha byākula bharatu sānuja sahita samāja| pahunāī kari harahu śrama kahā mudita munirāja || 213||
ridhi sidhi sira dhari munibara bānī| baṛabhāgini āpuhi anumānī|| kahahiṃ parasapara sidhi samudāī| atulita atithi rāma laghu bhāī||
muni pada baṃdi karia soi ājū| hoi sukhī saba rāja samājū|| asa kahi raceu rucira gṛha nānā| jehi biloki bilakhāhiṃ bimānā||
bhoga bibhūti bhūri bhari rākhe| dekhata jinhahi amara abhilāṣe|| dāsīṃ dāsa sāju saba līnheṃ| jogavata rahahiṃ manahi manu dīnheṃ||
saba samāju saji sidhi pala māhīṃ| je sukha surapura sapanehum̐ nāhīṃ|| prathamahiṃ bāsa die saba kehī| suṃdara sukhada jathā ruci jehī||
bahuri saparijana bharata kahum̐ riṣi asa āyasu dīnha| bidhi bisamaya dāyaku bibhava munibara tapabala kīnha || 214||
muni prabhāu jaba bharata bilokā| saba laghu lage lokapati lokā|| sukha samāju nahiṃ jāi bakhānī| dekhata birati bisārahīṃ gyānī||
āsana sayana subasana bitānā| bana bāṭikā bihaga mṛga nānā|| surabhi phūla phala amia samānā| bimala jalāsaya bibidha bidhānā||
asana pāna suca amia amī se| dekhi loga sakucāta jamī se|| sura surabhī surataru sabahī keṃ| lakhi abhilāṣu suresa sacī keṃ||
ritu basaṃta baha tribidha bayārī| saba kaham̐ sulabha padāratha cārī|| straka caṃdana banitādika bhogā| dekhi haraṣa bisamaya basa logā||
saṃpata cakaī bharatu caka muni āyasa khelavāra| tehi nisi āśrama piṃjarām̐ rākhe bhā bhinusāra || 215||
kīnha nimajjanu tīratharājā| nāi munihi siru sahita samājā|| riṣi āyasu asīsa sira rākhī| kari daṃḍavata binaya bahu bhāṣī||
patha gati kusala sātha saba līnhe| cale citrakūṭahiṃ citu dīnheṃ|| rāmasakhā kara dīnheṃ lāgū| calata deha dhari janu anurāgū||
nahiṃ pada trāna sīsa nahiṃ chāyā| pemu nemu bratu dharamu amāyā|| lakhana rāma siya paṃtha kahānī| pūm̐chata sakhahi kahata mṛdu bānī||
rāma bāsa thala biṭapa bilokeṃ| ura anurāga rahata nahiṃ rokaiṃ|| daikhi dasā sura barisahiṃ phūlā| bhai mṛdu mahi magu maṃgala mūlā||
kiem̐ jāhiṃ chāyā jalada sukhada bahai bara bāta| tasa magu bhayau na rāma kaham̐ jasa bhā bharatahi jāta || 216||
jaṛa cetana maga jīva ghanere| je citae prabhu jinha prabhu here|| te saba bhae parama pada jogū| bharata darasa meṭā bhava rogū||
yaha baṛi bāta bharata kai nāhīṃ| sumirata jinahi rāmu mana māhīṃ|| bāraka rāma kahata jaga jeū| hota tarana tārana nara teū||
bharatu rāma priya puni laghu bhrātā| kasa na hoi magu maṃgaladātā|| siddha sādhu munibara asa kahahīṃ| bharatahi nirakhi haraṣu hiyam̐ lahahīṃ||
dekhi prabhāu suresahi socū| jagu bhala bhalehi poca kahum̐ pocū|| gura sana kaheu karia prabhu soī| rāmahi bharatahi bheṃṭa na hoī||
rāmu sam̐kocī prema basa bharata sapema payodhi| banī bāta begarana cahati karia jatanu chalu sodhi || 217||
bacana sunata suraguru musakāne| sahasanayana binu locana jāne|| māyāpati sevaka sana māyā| karai ta ulaṭi parai surarāyā||
taba kichu kīnha rāma rukha jānī| aba kucāli kari hoihi hānī|| sunu suresa raghunātha subhāū| nija aparādha risāhiṃ na kāū||
jo aparādhu bhagata kara karaī| rāma roṣa pāvaka so jaraī|| lokahum̐ beda bidita itihāsā| yaha mahimā jānahiṃ durabāsā||
bharata sarisa ko rāma sanehī| jagu japa rāma rāmu japa jehī||
manahum̐ na ānia amarapati raghubara bhagata akāju| ajasu loka paraloka dukha dina dina soka samāju || 218||
sunu suresa upadesu hamārā| rāmahi sevaku parama piārā|| mānata sukhu sevaka sevakāī| sevaka baira bairu adhikāī||
jadyapi sama nahiṃ rāga na roṣū| gahahiṃ na pāpa pūnu guna doṣū|| karama pradhāna bisva kari rākhā| jo jasa karai so tasa phalu cākhā||
tadapi karahiṃ sama biṣama bihārā| bhagata abhagata hṛdaya anusārā|| aguna alepa amāna ekarasa| rāmu saguna bhae bhagata pema basa||
rāma sadā sevaka ruci rākhī| beda purāna sādhu sura sākhī|| asa jiyam̐ jāni tajahu kuṭilāī| karahu bharata pada prīti suhāī||
rāma bhagata parahita nirata para dukha dukhī dayāla| bhagata siromani bharata teṃ jani ḍarapahu surapāla || 219||
satyasaṃdha prabhu sura hitakārī| bharata rāma āyasa anusārī|| svāratha bibasa bikala tumha hohū| bharata dosu nahiṃ rāura mohū||
suni surabara suragura bara bānī| bhā pramodu mana miṭī galānī|| baraṣi prasūna haraṣi surarāū| lage sarāhana bharata subhāū||
ehi bidhi bharata cale maga jāhīṃ| dasā dekhi muni siddha sihāhīṃ|| jabahiṃ rāmu kahi lehiṃ usāsā| umagata pemu manaham̐ cahu pāsā||
dravahiṃ bacana suni kulisa paṣānā| purajana pemu na jāi bakhānā|| bīca bāsa kari jamunahiṃ āe| nirakhi nīru locana jala chāe||
raghubara barana biloki bara bāri sameta samāja| hota magana bāridhi biraha caṛhe bibeka jahāja || 220||
jamuna tīra tehi dina kari bāsū| bhayau samaya sama sabahi supāsū|| rātahiṃ ghāṭa ghāṭa kī taranī| āīṃ aganita jāhiṃ na baranī||
prāta pāra bhae ekahi kheṃvām̐| toṣe rāmasakhā kī sevām̐|| cale nahāi nadihi sira nāī| sātha niṣādanātha dou bhāī||
āgeṃ munibara bāhana ācheṃ| rājasamāja jāi sabu pācheṃ|| tehiṃ pācheṃ dou baṃdhu payādeṃ| bhūṣana basana beṣa suṭhi sādeṃ||
sevaka suhrada sacivasuta sāthā| sumirata lakhanu sīya raghunāthā|| jaham̐ jaham̐ rāma bāsa biśrāmā| taham̐ taham̐ karahiṃ saprema pranāmā||
magabāsī nara nāri suni dhāma kāma taji dhāi| dekhi sarūpa saneha saba mudita janama phalu pāi || 221||
kahahiṃ sapema eka eka pāhīṃ| rāmu lakhanu sakhi hohiṃ ki nāhīṃ|| baya bapu barana rūpa soi ālī| sīlu sanehu sarisa sama cālī||
beṣu na so sakhi sīya na saṃgā| āgeṃ anī calī caturaṃgā|| nahiṃ prasanna mukha mānasa khedā| sakhi saṃdehu hoi ehiṃ bhedā||
tāsu taraka tiyagana mana mānī| kahahiṃ sakala tehi sama na sayānī|| tehi sarāhi bānī phuri pūjī| bolī madhura bacana tiya dūjī||
kahi sapema saba kathāprasaṃgū| jehi bidhi rāma rāja rasa bhaṃgū|| bharatahi bahuri sarāhana lāgī| sīla saneha subhāya subhāgī||
calata payādeṃ khāta phala pitā dīnha taji rāju| jāta manāvana raghubarahi bharata sarisa ko āju || 222||
bhāyapa bhagati bharata ācaranū| kahata sunata dukha dūṣana haranū|| jo kachu kahaba thora sakhi soī| rāma baṃdhu asa kāhe na hoī||
hama saba sānuja bharatahi dekheṃ| bhainha dhanya jubatī jana lekheṃ|| suni guna dekhi dasā pachitāhīṃ| kaikai janani jogu sutu nāhīṃ||
kou kaha dūṣanu rānihi nāhina| bidhi sabu kīnha hamahi jo dāhina|| kaham̐ hama loka beda bidhi hīnī| laghu tiya kula karatūti malīnī||
basahiṃ kudesa kugām̐va kubāmā| kaham̐ yaha darasu punya parināmā|| asa anaṃdu aciriju prati grāmā| janu marubhūmi kalapataru jāmā||
bharata darasu dekhata khuleu maga loganha kara bhāgu| janu siṃghalabāsinha bhayau bidhi basa sulabha prayāgu || 223||