Ayodhya Kand — अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्ड · दोहा २२४–२४२
nija guna sahita rāma guna gāthā| sunata jāhiṃ sumirata raghunāthā|| tīratha muni āśrama suradhāmā| nirakhi nimajjahiṃ karahiṃ pranāmā||
manahīṃ mana māgahiṃ baru ehū| sīya rāma pada paduma sanehū|| milahiṃ kirāta kola banabāsī| baikhānasa baṭu jatī udāsī||
kari pranāmu pūm̐chahiṃ jehiṃ tehī| kehi bana lakhanu rāmu baidehī|| te prabhu samācāra saba kahahīṃ| bharatahi dekhi janama phalu lahahīṃ||
je jana kahahiṃ kusala hama dekhe| te priya rāma lakhana sama lekhe|| ehi bidhi būjhata sabahi subānī| sunata rāma banabāsa kahānī||
tehi bāsara basi prātahīṃ cale sumiri raghunātha| rāma darasa kī lālasā bharata sarisa saba sātha || 224||
maṃgala saguna hohiṃ saba kāhū| pharakahiṃ sukhada bilocana bāhū|| bharatahi sahita samāja uchāhū| milihahiṃ rāmu miṭahi dukha dāhū||
karata manoratha jasa jiyam̐ jāke| jāhiṃ saneha surām̐ saba chāke|| sithila aṃga paga maga ḍagi ḍolahiṃ| bihabala bacana pema basa bolahiṃ||
rāmasakhām̐ tehi samaya dekhāvā| saila siromani sahaja suhāvā|| jāsu samīpa sarita paya tīrā| sīya sameta basahiṃ dou bīrā||
dekhi karahiṃ saba daṃḍa pranāmā| kahi jaya jānaki jīvana rāmā|| prema magana asa rāja samājū| janu phiri avadha cale raghurājū||
bharata premu tehi samaya jasa tasa kahi sakai na seṣu| kabihiṃ agama jimi brahmasukhu aha mama malina janeṣu || 225||
sakala saneha sithila raghubara keṃ| gae kosa dui dinakara ḍharakeṃ|| jalu thalu dekhi base nisi bīteṃ| kīnha gavana raghunātha pirīteṃ||
uhām̐ rāmu rajanī avaseṣā| jāge sīyam̐ sapana asa dekhā|| sahita samāja bharata janu āe| nātha biyoga tāpa tana tāe||
sakala malina mana dīna dukhārī| dekhīṃ sāsu āna anuhārī|| suni siya sapana bhare jala locana| bhae socabasa soca bimocana||
lakhana sapana yaha nīka na hoī| kaṭhina kucāha sunāihi koī|| asa kahi baṃdhu sameta nahāne| pūji purāri sādhu sanamāne||
sanamāni sura muni baṃdi baiṭhe utara disi dekhata bhae| nabha dhūri khaga mṛga bhūri bhāge bikala prabhu āśrama gae|| tulasī uṭhe avaloki kāranu kāha cita sacakita rahe| saba samācāra kirāta kolanhi āi tehi avasara kahe||
sunata sumaṃgala baina mana pramoda tana pulaka bhara| sarada saroruha naina tulasī bhare saneha jala || 226||
bahuri socabasa bhe siyaravanū| kārana kavana bharata āgavanū|| eka āi asa kahā bahorī| sena saṃga caturaṃga na thorī||
so suni rāmahi bhā ati socū| ita pitu baca ita baṃdhu sakocū|| bharata subhāu samujhi mana māhīṃ| prabhu cita hita thiti pāvata nāhī||
samādhāna taba bhā yaha jāne| bharatu kahe mahum̐ sādhu sayāne|| lakhana lakheu prabhu hṛdayam̐ khabhārū| kahata samaya sama nīti bicārū||
binu pūm̐cha kachu kahaum̐ gosāīṃ| sevaku samayam̐ na ḍhīṭha ḍhiṭhāī|| tumha sarbagya siromani svāmī| āpani samujhi kahaum̐ anugāmī||
nātha suhrada suṭhi sarala cita sīla saneha nidhāna| saba para prīti pratīti jiyam̐ jānia āpu samāna || 227||
biṣaī jīva pāi prabhutāī| mūṛha moha basa hohiṃ janāī|| bharatu nīti rata sādhu sujānā| prabhu pada prema sakala jagu jānā||
teū āju rāma padu pāī| cale dharama marajāda meṭāī|| kuṭila kubaṃdha kuavasaru tākī| jāni rāma banavāsa ekākī||
kari kumaṃtru mana sāji samājū| āe karai akaṃṭaka rājū|| koṭi prakāra kalapi kuṭalāī| āe dala baṭori dou bhāī||
jauṃ jiyam̐ hoti na kapaṭa kucālī| kehi sohāti ratha bāji gajālī|| bharatahi dosu dei ko jāem̐| jaga baurāi rāja padu pāem̐||
sasi gura tiya gāmī naghuṣu caṛheu bhūmisura jāna| loka beda teṃ bimukha bhā adhama na bena samāna || 228||
sahasabāhu suranāthu trisaṃkū| kehi na rājamada dīnha kalaṃkū|| bharata kīnha yaha ucita upāū| ripu rina raṃca na rākhaba kāū||
eka kīnhi nahiṃ bharata bhalāī| nidare rāmu jāni asahāī|| samujhi parihi sou āju biseṣī| samara saroṣa rāma mukhu pekhī||
etanā kahata nīti rasa bhūlā| rana rasa biṭapu pulaka misa phūlā|| prabhu pada baṃdi sīsa raja rākhī| bole satya sahaja balu bhāṣī||
anucita nātha na mānaba morā| bharata hamahi upacāra na thorā|| kaham̐ lagi sahia rahia manu māreṃ| nātha sātha dhanu hātha hamāreṃ||
chatri jāti raghukula janamu rāma anuga jagu jāna| lātahum̐ māreṃ caṛhati sira nīca ko dhūri samāna || 229||
uṭhi kara jori rajāyasu māgā| manahum̐ bīra rasa sovata jāgā|| bām̐dhi jaṭā sira kasi kaṭi bhāthā| sāji sarāsanu sāyaku hāthā||
āju rāma sevaka jasu leūm̐| bharatahi samara sikhāvana deūm̐|| rāma nirādara kara phalu pāī| sovahum̐ samara seja dou bhāī||
āi banā bhala sakala samājū| pragaṭa karaum̐ risa pāchila ājū|| jimi kari nikara dalai mṛgarājū| lei lapeṭi lavā jimi bājū||
taisehiṃ bharatahi sena sametā| sānuja nidari nipātaum̐ khetā|| jauṃ sahāya kara saṃkaru āī| tau māraum̐ rana rāma dohāī||
ati saroṣa mākhe lakhanu lakhi suni sapatha pravāna| sabhaya loka saba lokapati cāhata bhabhari bhagāna || 230||
jagu bhaya magana gagana bhai bānī| lakhana bāhubalu bipula bakhānī|| tāta pratāpa prabhāu tumhārā| ko kahi sakai ko jānanihārā||
anucita ucita kāju kichu hoū| samujhi karia bhala kaha sabu koū|| sahasā kari pāchaiṃ pachitāhīṃ| kahahiṃ beda budha te budha nāhīṃ||
suni sura bacana lakhana sakucāne| rāma sīyam̐ sādara sanamāne|| kahī tāta tumha nīti suhāī| saba teṃ kaṭhina rājamadu bhāī||
jo acavam̐ta nṛpa mātahiṃ teī| nāhina sādhusabhā jehiṃ seī|| sunahu lakhana bhala bharata sarīsā| bidhi prapaṃca maham̐ sunā na dīsā||
bharatahi hoi na rājamadu bidhi hari hara pada pāi| kabahum̐ ki kām̐jī sīkarani chīrasiṃdhu binasāi || 231||
timiru taruna taranihi maku gilaī| gaganu magana maku meghahiṃ milaī|| gopada jala būṛahiṃ ghaṭajonī| sahaja chamā baru chāṛai chonī||
masaka phūm̐ka maku meru uṛāī| hoi na nṛpamadu bharatahi bhāī|| lakhana tumhāra sapatha pitu ānā| suci subaṃdhu nahiṃ bharata samānā||
saguna khīru avaguna jalu tātā| milai racai parapaṃcu bidhātā|| bharatu haṃsa rabibaṃsa taṛāgā| janami kīnha guna doṣa bibhāgā||
gahi guna paya taji avaguna bārī| nija jasa jagata kīnhi ujiārī|| kahata bharata guna sīlu subhāū| pema payodhi magana raghurāū||
suni raghubara bānī bibudha dekhi bharata para hetu| sakala sarāhata rāma so prabhu ko kṛpāniketu || 232||
jauṃ na hota jaga janama bharata ko| sakala dharama dhura dharani dharata ko|| kabi kula agama bharata guna gāthā| ko jānai tumha binu raghunāthā||
lakhana rāma siyam̐ suni sura bānī| ati sukhu laheu na jāi bakhānī|| ihām̐ bharatu saba sahita sahāe| maṃdākinīṃ punīta nahāe||
sarita samīpa rākhi saba logā| māgi mātu gura saciva niyogā|| cale bharatu jaham̐ siya raghurāī| sātha niṣādanāthu laghu bhāī||
samujhi mātu karataba sakucāhīṃ| karata kutaraka koṭi mana māhīṃ|| rāmu lakhanu siya suni mama nāūm̐| uṭhi jani anata jāhiṃ taji ṭhāūm̐||
mātu mate mahum̐ māni mohi jo kachu karahiṃ so thora| agha avaguna chami ādarahiṃ samujhi āpanī ora || 233||
jauṃ pariharahiṃ malina manu jānī| jau sanamānahiṃ sevaku mānī|| moreṃ sarana rāmahi kī panahī| rāma susvāmi dosu saba janahī||
jaga jasa bhājana cātaka mīnā| nema pema nija nipuna nabīnā|| asa mana gunata cale maga jātā| sakuca saneham̐ sithila saba gātā||
pherata manahum̐ mātu kṛta khorī| calata bhagati bala dhīraja dhorī|| jaba samujhata raghunātha subhāū| taba patha parata utāila pāū
bharata dasā tehi avasara kaisī| jala prabāham̐ jala ali gati jaisī|| dekhi bharata kara socu sanehū| bhā niṣāda tehi samayam̐ bidehū||
lage hona maṃgala saguna suni guni kahata niṣādu| miṭihi socu hoihi haraṣu puni parināma biṣādu || 234||
sevaka bacana satya saba jāne| āśrama nikaṭa jāi niarāne|| bharata dīkha bana saila samājū| mudita chudhita janu pāi sunājū||
īti bhīti janu prajā dukhārī| tribidha tāpa pīṛita graha mārī|| jāi surāja sudesa sukhārī| hohiṃ bharata gati tehi anuhārī||
rāma bāsa bana saṃpati bhrājā| sukhī prajā janu pāi surājā|| saciva birāgu bibeku naresū| bipina suhāvana pāvana desū||
bhaṭa jama niyama saila rajadhānī| sāṃti sumati suci suṃdara rānī|| sakala aṃga saṃpanna surāū| rāma carana āśrita cita cāū||
jīti moha mahipālu dala sahita bibeka bhuālu| karata akaṃṭaka rāju puram̐ sukha saṃpadā sukālu || 235||
bana pradesa muni bāsa ghanere| janu pura nagara gāum̐ gana khere|| bipula bicitra bihaga mṛga nānā| prajā samāju na jāi bakhānā||
khagahā kari hari bāgha barāhā| dekhi mahiṣa bṛṣa sāju sarāhā|| bayaru bihāi carahiṃ eka saṃgā| jaham̐ taham̐ manahum̐ sena caturaṃgā||
jharanā jharahiṃ matta gaja gājahiṃ| manahum̐ nisāna bibidhi bidhi bājahiṃ|| caka cakora cātaka suka pika gana| kūjata maṃju marāla mudita mana||
aligana gāvata nācata morā| janu surāja maṃgala cahu orā|| beli biṭapa tṛna saphala saphūlā| saba samāju muda maṃgala mūlā||
rāma saila sobhā nirakhi bharata hṛdayam̐ ati pemu| tāpasa tapa phalu pāi jimi sukhī sirāneṃ nemu || 236||
taba kevaṭa ūm̐ceṃ caṛhi dhāī| kaheu bharata sana bhujā uṭhāī|| nātha dekhiahiṃ biṭapa bisālā| pākari jaṃbu rasāla tamālā||
jinha tarubaranha madhya baṭu sohā| maṃju bisāla dekhi manu mohā|| nīla saghana pallva phala lālā| abirala chāham̐ sukhada saba kālā||
mānahum̐ timira arunamaya rāsī| biracī bidhi sam̐keli suṣamā sī|| e taru sarita samīpa gosām̐ī| raghubara paranakuṭī jaham̐ chāī||
tulasī tarubara bibidha suhāe| kahum̐ kahum̐ siyam̐ kahum̐ lakhana lagāe|| baṭa chāyām̐ bedikā banāī| siyam̐ nija pāni saroja suhāī||
jahām̐ baiṭhi munigana sahita nita siya rāmu sujāna| sunahiṃ kathā itihāsa saba āgama nigama purāna || 237||
sakhā bacana suni biṭapa nihārī| umage bharata bilocana bārī|| karata pranāma cale dou bhāī| kahata prīti sārada sakucāī||
haraṣahiṃ nirakhi rāma pada aṃkā| mānahum̐ pārasu pāyau raṃkā|| raja sira dhari hiyam̐ nayananhi lāvahiṃ| raghubara milana sarisa sukha pāvahiṃ||
dekhi bharata gati akatha atīvā| prema magana mṛga khaga jaṛa jīvā|| sakhahi saneha bibasa maga bhūlā| kahi supaṃtha sura baraṣahiṃ phūlā||
nirakhi siddha sādhaka anurāge| sahaja sanehu sarāhana lāge|| hota na bhūtala bhāu bharata ko| acara sacara cara acara karata ko||
pema amia maṃdaru birahu bharatu payodhi gam̐bhīra| mathi pragaṭeu sura sādhu hita kṛpāsiṃdhu raghubīra || 238||
sakhā sameta manohara joṭā| lakheu na lakhana saghana bana oṭā|| bharata dīkha prabhu āśramu pāvana| sakala sumaṃgala sadanu suhāvana||
karata prabesa miṭe dukha dāvā| janu jogīṃ paramārathu pāvā|| dekhe bharata lakhana prabhu āge| pūm̐che bacana kahata anurāge||
sīsa jaṭā kaṭi muni paṭa bām̐dheṃ| tūna kaseṃ kara saru dhanu kām̐dheṃ|| bedī para muni sādhu samājū| sīya sahita rājata raghurājū||
balakala basana jaṭila tanu syāmā| janu muni beṣa kīnha rati kāmā|| kara kamalani dhanu sāyaku pherata| jiya kī jarani harata ham̐si herata||
lasata maṃju muni maṃḍalī madhya sīya raghucaṃdu| gyāna sabhām̐ janu tanu dhare bhagati saccidānaṃdu || 239||
sānuja sakhā sameta magana mana| bisare haraṣa soka sukha dukha gana|| pāhi nātha kahi pāhi gosāī| bhūtala pare lakuṭa kī nāī||
bacana sapema lakhana pahicāne| karata pranāmu bharata jiyam̐ jāne|| baṃdhu saneha sarasa ehi orā| uta sāhiba sevā basa jorā||
mili na jāi nahiṃ gudarata banaī| sukabi lakhana mana kī gati bhanaī|| rahe rākhi sevā para bhārū| caṛhī caṃga janu khaiṃca khelārū||
kahata saprema nāi mahi māthā| bharata pranāma karata raghunāthā|| uṭhe rāmu suni pema adhīrā| kahum̐ paṭa kahum̐ niṣaṃga dhanu tīrā||
barabasa lie uṭhāi ura lāe kṛpānidhāna| bharata rāma kī milani lakhi bisare sabahi apāna || 240||
milani prīti kimi jāi bakhānī| kabikula agama karama mana bānī|| parama pema pūrana dou bhāī| mana budhi cita ahamiti bisarāī||
kahahu supema pragaṭa ko karaī| kehi chāyā kabi mati anusaraī|| kabihi aratha ākhara balu sām̐cā| anuhari tāla gatihi naṭu nācā||
agama saneha bharata raghubara ko| jaham̐ na jāi manu bidhi hari hara ko||
so maiṃ kumati kahauṃ kehi bhām̐tī| bāja surāga ki gām̐ḍara tām̐tī||
milani biloki bharata raghubara kī| suragana sabhaya dhakadhakī dharakī|| samujhāe suraguru jaṛa jāge| baraṣi prasūna prasaṃsana lāge||
mili sapema ripusūdanahi kevaṭu bheṃṭeu rāma| bhūri bhāyam̐ bheṃṭe bharata lachimana karata pranāma || 241||
bheṃṭeu lakhana lalaki laghu bhāī| bahuri niṣādu līnha ura lāī|| puni munigana duhum̐ bhāinha baṃde| abhimata āsiṣa pāi anaṃde||
sānuja bharata umagi anurāgā| dhari sira siya pada paduma parāgā|| puni puni karata pranāma uṭhāe| sira kara kamala parasi baiṭhāe||
sīyam̐ asīsa dīnhi mana māhīṃ| magana saneham̐ deha sudhi nāhīṃ|| saba bidhi sānukūla lakhi sītā| bhe nisoca ura apaḍara bītā||
kou kichu kahai na kou kichu pūm̐chā| prema bharā mana nija gati chūm̐chā|| tehi avasara kevaṭu dhīraju dhari| jori pāni binavata pranāmu kari||
nātha sātha muninātha ke mātu sakala pura loga| sevaka senapa saciva saba āe bikala biyoga || 242||