शीतला षष्टी व्रत कथा

माघ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील षष्टी तिथीला म्हणजे सहाव्या तिथीला शीतला षष्टी व्रत केले जाते. हे व्रत केल्याने उपवास करणाऱ्याचे आयुष्य तसेच संततीची कामना पूर्ण होते. काही ठिकाणी या व्रताच्या दिवशी कुत्र्याची सेवाही केली जाते तसेच कुत्र्याला टिळा लावून त्याला पक्वान्ने खाऊ घातली जातात. हे व्रत विशेषतः स्त्रियांकडून केले जाते. या व्रताच्या दिवशी उपवास करणाऱ्या स्त्रियांनी गरम पाण्याने स्नान करणे टाळावे. तसेच या दिवशी व्रत करणाऱ्या स्त्रियांनी गरम भोजन करणेही टाळावे. हे व्रत उत्तर भारतात विशेषत्वाने केले जाते. याबरोबरच हे व्रत बंगाल राज्यात अधिक प्रचलित आहे. काही ठिकाणी या व्रताला बासियौरा या नावाने ओळखले जाते.

शीतला षष्टी व्रत कथा

भारत देशात सर्व व्रते-सण कोणत्या ना कोणत्या कथेशी अथवा दंतकथेशी जोडलेले असतात. शीतला माता षष्टी व्रतकथेनुसार एका काळची गोष्ट आहे की एका ब्राह्मणाला सात मुले होती. त्या सर्वांचा विवाह झाला होता, परंतु त्याच्या कोणत्याही मुलाला संतती नव्हती. एकदा एका वृद्धेने ब्राह्मणीला सुनांकडून शीतला मातेचे षष्टी व्रत करवण्याचा सल्ला दिला. त्या ब्राह्मणीने श्रद्धापूर्वक व्रत करवले. व्रतानंतर एका वर्षातच तिच्या सुनांना संततीची प्राप्ती झाली.

एकदा ब्राह्मणीने व्रतात सांगितलेल्या गोष्टींचे भान न ठेवता व्रताच्या दिवशी गरम पाण्याने स्नान केले. व्रताच्या दिवशीही ताजे भोजन खाल्ले आणि व्रताच्या वेळी सांगितलेल्या विधिनियमांचे पालन केले नाही. हीच चूक ब्राह्मणीच्या सुनांनीही केली. त्याच रात्री ब्राह्मणीला भयानक स्वप्न पडले आणि ती स्वप्नात दचकून जागी झाली. ब्राह्मणीने पाहिले की तिच्या कुटुंबातील सर्व सदस्य मरण पावले आहेत. आपल्या कुटुंबातील सदस्यांना पाहून ती शोक करू लागली. शेजाऱ्यांनी तिला सांगितले की हे भगवती शीतला मातेच्या प्रकोपाने झाले आहे. हे ऐकून ब्राह्मणीचा विलाप वाढला. ती रडत जंगलाकडे चालू लागली. जंगलात तिला एक म्हातारी भेटली. ती म्हातारी अग्नीच्या ज्वाळेत तळमळत होती. म्हातारीने सांगितले की अग्नीची जळजळ दूर करण्यासाठी मातीच्या भांड्यात दही घेऊन लेप करावा. त्याने तिची ज्वाळा शांत होईल आणि शरीर स्वस्थ होईल. हे ऐकून ब्राह्मणीला आपल्या कृत्याचा फार पश्चात्ताप झाला. तिने मातेची क्षमा मागितली आणि आपल्या कुटुंबाला जिवंत करण्याची विनंती केली. मातेने तिला दर्शन देऊन मृतांच्या डोक्यावर दह्याचा लेप करण्याचा आदेश दिला. ब्राह्मणीने अगदी तसेच केले आणि असे केल्यावर तिच्या कुटुंबातील सर्व सदस्य जिवंत झाले. त्या दिवसापासून हे व्रत संततीच्या कामनेसाठी केले जाते.

शीतला षष्टी व्रतविधी

व्रताच्या दिवशी उपवास करणाऱ्याने सकाळी लवकर उठावे. सकाळी उठून, स्नान व नित्यक्रियांतून निवृत्त होऊन त्याने माता शीतलादेवीची पूजा करावी. मातेची पूजा या दिवशी षोडशोपचारांनी करणे कल्याणकारी ठरते. या दिवशी मातेला शिळ्या भोजनाचा नैवेद्य दाखवून, स्वतःही शिळे भोजन ग्रहण केले जाते. व्रताच्या एक दिवस आधीच व्रताचा नैवेद्य तयार करून ठेवला जातो. कुटुंबातील ज्या सदस्यांचे व्रत नसते, त्यांच्यासाठीही एक दिवस आधीच स्वयंपाक करून ठेवला जातो. व्रताच्या दिवशी चूल न पेटवण्याची प्रथा आहे. पण घरात कोणी रोगी अथवा वृद्ध असेल, तर त्यांच्यासाठी व्रताच्या दिवशी भोजन तयार करता येते.