संतोषी माता व्रत कथा

संतोषी मातेचे व्रत शुक्रवारी केले जाते. खाली संतोषी मातेच्या व्रताची पूजाविधी तसेच पारंपरिक व्रतकथा दिली आहे.

संतोषी मातेची व्रतकथा

एक म्हातारी होती, तिला सात मुलगे होते. त्यांतील सहा कमावते होते आणि एक कमावता नव्हता. ती म्हातारी त्या सहा जणांना चांगला स्वयंपाक करून मोठ्या प्रेमाने खाऊ घालत असे, पण सातव्याला उरलेसुरले उष्टे खाऊ घालत असे. परंतु तो भोळा होता, त्यामुळे मनात काहीच विचार करत नसे. एके दिवशी तो आपल्या पत्नीला म्हणाला — बघ, माझ्या आईचे माझ्यावर किती प्रेम आहे! ती म्हणाली — ती तुम्हाला सर्वांचे उष्टे खाऊ घालते, तरीही तुम्ही असे म्हणता; वाटल्यास वेळ आल्यावर तुम्ही स्वतः पाहू शकता.

एके दिवशी मोठा सण आला. म्हातारीने सात प्रकारचे पक्वान्न आणि चुरम्याचे लाडू बनवले. सातवा मुलगा ही गोष्ट पडताळून पाहण्यासाठी डोके दुखत असल्याचे निमित्त करून पातळ कापड पांघरून झोपला व पाहू लागला. आईने त्या सहा जणांना फार चांगल्या आसनांवर बसवले आणि सात प्रकारचे पक्वान्न व लाडू वाढले. ती त्यांना मोठ्या प्रेमाने खाऊ घालत होती. ते सहाही जण उठल्यावर आईने त्यांच्या ताटांतले उष्टे गोळा केले आणि त्याचा एक लाडू बनवला. मग ती सातव्या मुलाला म्हणाली — “अरे, भाकरी खाऊन घे.” तो म्हणाला — ‘आई, मी भोजन करणार नाही, मी परदेशी चाललो आहे.’ आई म्हणाली — ‘उद्या जाणार असशील तर आजच जा.’ तो घरातून निघून गेला.

निघताना त्याला आपल्या पत्नीची आठवण झाली; ती गोठ्यात शेणाच्या गोवऱ्या थापत होती. तो म्हणाला — “आम्ही परदेशी चाललो आहोत, काही काळाने परत येऊ. तू संतोषाने राहा आणि आपला धर्म पाळ.”

यावर त्याची पत्नी म्हणाली —

जा प्रियकरा आनंदाने, माझी चिंता सोडून। रामाच्या भरवशावर मी राहीन, ईश्वर तुम्हांस साहाय्य करो॥ आपली एखादी खूण द्या, ती पाहून मी धीर धरीन। आमची आठवण विसरू नका, मन गंभीर ठेवा॥

यावर तो मुलगा म्हणाला — ‘माझ्याजवळ काही नाही. ही अंगठी आहे, ती घे आणि मलाही तुझी काही खूण दे.’ ती म्हणाली — माझ्याजवळ काय आहे? हे शेणाने भरलेले हात आहेत. असे म्हणून तिने त्याच्या पाठीवर शेणाने भरलेल्या हाताचा ठसा उमटवला. तो मुलगा निघून गेला. असे म्हणतात की याच कारणाने विवाहात पत्नी पतीच्या पाठीवर हाताचा ठसा उमटवते.

चालत चालत तो दूरच्या देशात पोहोचला. तो एका व्यापाऱ्याच्या दुकानात जाऊन म्हणाला — ‘भाऊ, मला नोकरीवर ठेवून घ्या.’ व्यापाऱ्याला नोकराची गरज होती, म्हणून तो म्हणाला — काम पाहून पगार देऊ, तू राहा. तो सकाळी ७ वाजल्यापासून रात्री १२ वाजेपर्यंत नोकरी करू लागला. थोड्याच दिवसांत सर्व देवघेव व हिशेब तोच करू लागला. सेठचे ७-८ नोकर चक्रावून गेले. सेठने त्याला दोन-तीन महिन्यांत निम्म्या नफ्याचा भागीदार करून घेतले. बारा वर्षांत तो नामांकित सेठ झाला आणि त्याचा मालक त्याच्या भरवशावर काम सोडून कुठेतरी बाहेर निघून गेला.

इकडे त्याच्या पत्नीला सासू व जावा फार त्रास देऊ लागल्या. त्या तिला लाकडे आणण्यासाठी जंगलात पाठवत. भुसाची भाकरी देत, फुटक्या नारळाच्या करवंटीत पाणी देत. ती मोठ्या कष्टाने जीवन कंठत होती. एके दिवशी ती लाकडे आणायला जात असताना वाटेत तिने काही स्त्रियांना व्रत करताना पाहिले. ती विचारू लागली — ‘बायांनो, हे कोणाचे व्रत आहे, ते कसे करतात आणि त्याने काय फळ मिळते?’ तेव्हा एक स्त्री म्हणाली — ‘हे संतोषी मातेचे व्रत आहे, हे केल्याने मनोवांछित फळ मिळते; याने गरिबी, मनाच्या चिंता, राजदरबारातील खटले, कलह, रोग नष्ट होतात आणि संतती, सुख, धन, प्रसन्नता, शांती, मनासारखा वर मिळतो व परदेशी गेलेल्या पतीचे दर्शन होते.’ तिने तिला व्रताची विधी सांगितली.

तिने वाटेतच सर्व लाकडे विकली व गूळ आणि चणे घेतले. तिने व्रताची तयारी केली. समोर एक मंदिर दिसले तेव्हा ती विचारू लागली — ‘हे मंदिर कोणाचे आहे?’ लोक म्हणाले — ‘हे संतोषी मातेचे मंदिर आहे.’ ती मंदिरात गेली आणि मातेच्या चरणी लोळण घेऊ लागली. दुःखी होऊन ती विनवणी करू लागली — ‘आई! मी अज्ञानी आहे. मी फार दुःखी आहे. मी तुझ्या शरण आहे. माझे दुःख दूर कर.’ मातेला दया आली. एका शुक्रवारी तिच्या पतीचे पत्र आले आणि पुढच्या शुक्रवारी पतीने पाठवलेले धन मिळाले. आता तर दीर-जावा व सासू नाक मुरडून म्हणू लागल्या — ‘आता हिचा भाव वाढेल, ही बोलावले तरी बोलणार नाही.’

ती म्हणाली — ‘पत्र व धन आले तर ते सर्वांसाठीच चांगले आहे.’ तिच्या डोळ्यांत अश्रू आले. ती मंदिरात गेली आणि मातेच्या चरणी पडून म्हणाली — हे आई! मी तुझ्याकडे पैसा कधी मागितला होता? मला तर माझे सौभाग्य हवे आहे. मी तर माझ्या स्वामींचे दर्शन व सेवा मागत आहे. तेव्हा माता प्रसन्न होऊन म्हणाली — ‘जा मुली, तुझा पती येईल.’ ती मोठ्या प्रसन्नतेने घरी गेली आणि घरकाम करू लागली. इकडे संतोषी मातेने तिच्या पतीला स्वप्नात घरी जाण्याची व पत्नीची आठवण करून दिली. तो म्हणाला — आई, मी कसा जाऊ? परदेशाची गोष्ट आहे, देवघेवीचा काहीच हिशेब लागलेला नाही. माता म्हणाली — माझे ऐक, सकाळी स्नान करून माझे नाव घेऊन तुपाचा दिवा लावून दंडवत घालून दुकानात बसावे. बघता बघता सर्व देवघेव निवळेल, धनाचा ढीग लागेल.

सकाळी त्याने आपल्या स्वप्नाची गोष्ट सर्वांना सांगितली तेव्हा सगळे थट्टा करू लागले. ते म्हणू लागले की कधी स्वप्नेही खरी होतात का? पण एक म्हातारा म्हणाला — ‘बाबा रे! मातेने सांगितल्याप्रमाणे करण्यात भीती कसली?’ त्याने स्नान करून, मातेला दंडवत घालून तुपाचा दिवा लावला आणि दुकानात जाऊन बसला. थोड्याच वेळात सर्व देवघेव निवळली, सर्व माल विकला गेला आणि धनाचा ढीग लागला. तो प्रसन्न झाला आणि घरासाठी दागिने व सामान वगैरे खरेदी करू लागला. तो लवकरच घराकडे निघाला.

इकडे बिचारी त्याची पत्नी रोज लाकडे आणायला जात असे व रोज संतोषी मातेची सेवा करत असे. तिने मातेला विचारले — हे आई! ही धूळ कसली उडत आहे? माता म्हणाली — तुझा पती येत आहे. तू लाकडांचे तीन भारे बांध. एक नदीकाठी ठेव, एक इथे ठेव आणि तिसरा आपल्या डोक्यावर घे. तुझ्या पतीच्या मनात तो लाकडांचा भारा पाहून माया उत्पन्न होईल. जेव्हा तो इथे थांबून न्याहारी-पाणी करून घरी जाईल, तेव्हा तू लाकडे उचलून घरी जा आणि अंगणाच्या मध्यभागी भारा टाकून मोठ्याने तीन वेळा हाका मार — “सासूबाई! लाकडांचा भारा घ्या, भुसाची भाकरी द्या आणि नारळाच्या करवंटीत पाणी द्या. आज पाहुणे कोण आले आहेत?” तिने मातेचे चरण धरले आणि तिने सांगितल्याप्रमाणे सर्व केले.

ती तिसरा भारा घेऊन घरी गेली आणि अंगणात टाकून म्हणू लागली — “सासूबाई! लाकडांचा भारा घ्या, भुसाची भाकरी द्या, नारळाच्या करवंटीत पाणी द्या, आज पाहुणे कोण आले आहेत?” हे ऐकून सासू बाहेर येऊन कपटाच्या शब्दांनी आपण दिलेले कष्ट विसरायला लावण्यासाठी म्हणू लागली — ‘मुली! तुझा पती आला आहे. ये, गोड भात व भोजन कर आणि दागिने-कपडे घाल.’ आपल्या आईचे असे शब्द ऐकून तिचा पती बाहेर आला आणि आपल्या पत्नीच्या हातात अंगठी पाहून व्याकूळ झाला. त्याने विचारले — ‘ही कोण आहे?’ आई म्हणाली — ‘ही तुझी बायको आहे; आज बारा वर्षे झाली, ही दिवसभर हिंडतफिरत असते, कामधाम करत नाही, तुला पाहून नखरे करत आहे.’ तो म्हणाला — ठीक आहे. मी तुला व हिला पाहून घेतले आहे, आता मला दुसऱ्या घराची किल्ली द्या, मी तिथे राहीन.

आई म्हणाली — ‘ठीक आहे, जशी तुझी मर्जी.’ आणि तिने किल्ल्यांचा जुडगा फेकून दिला. त्याने आपले सामान तिसऱ्या मजल्यावरील खोलीत ठेवले. एकाच दिवसात ते राजासारख्या थाटामाटात राहू लागले. इतक्यात पुढचा शुक्रवार आला. सुनेने आपल्या पतीला सांगितले — मला संतोषी मातेच्या व्रताचे उद्यापन करायचे आहे. तो म्हणाला — फार छान, खुशाल कर. तिने लगेच उद्यापनाची तयारी सुरू केली. तिने दिराच्या मुलांना जेवायला बोलावले. त्यांनी होकार दिला. मागाहून जावांनी आपल्या मुलांना शिकवले — ‘तुम्ही आंबट मागा, म्हणजे तिचे उद्यापन पूर्ण होणार नाही.’ मुलांनी जेवण झाल्यावर आंबट मागितले. सून म्हणाली — ‘बाबांनो, आंबट कोणालाही दिले जाणार नाही. हा तर संतोषी मातेचा प्रसाद आहे.’ मुले उठून उभी राहिली आणि म्हणाली — पैसे द्या. ती भोळी काही समजू शकली नाही की यांचा काय डाव आहे. तिने पैसे दिले आणि त्यांनी चिंचेचे आंबट मागवून खाल्ले. यावर संतोषी माता तिच्यावर रुष्ट झाली. राजाचे दूत तिच्या पतीला पकडून घेऊन गेले.

ती बिचारी फार दुःखी झाली आणि रडत मातेच्या मंदिरात गेली व तिच्या चरणी पडून म्हणू लागली — ‘हे आई! हे काय केलेस? हसवून आता तू मला का रडवत आहेस?’ माता म्हणाली — मुली, मला दुःख आहे की तू अभिमान करून माझे व्रत मोडलेस आणि इतक्या लवकर सर्व गोष्टी विसरलीस. ती म्हणू लागली — ‘आई! माझा काही अपराध नाही. मला तर मुलांनी भुलवले. मी नकळत त्यांना पैसे दिले. आई, मला क्षमा कर, मी पुन्हा तुझे उद्यापन करीन.’ माता म्हणाली — ‘जा, तुझा पती वाटेतच येताना भेटेल.’ तिला वाटेत तिचा पती भेटला. तिने विचारल्यावर तो म्हणाला — ‘राजाने मला बोलावले होते, मी त्याला भेटायला गेलो होतो.’ ते दोघे पुन्हा घरी गेले.

काही दिवसांनंतर पुन्हा शुक्रवार आला. तिने पुन्हा पतीच्या आज्ञेने उद्यापन करण्यास सुरुवात केली. तिने पुन्हा दिराच्या मुलांना बोलावणे धाडले. जावांनी पुन्हा तीच गोष्ट शिकवली. मुले भोजनाच्या वेळी पुन्हा आंबट मागू लागली. ती म्हणाली — ‘आंबट काहीही मिळणार नाही, यायचे असेल तर या.’ असे म्हणून तिने ब्राह्मणांच्या मुलांना आणून भोजन घातले. यथाशक्ती तिने त्यांना दक्षिणा दिली. संतोषी माता तिच्यावर फार प्रसन्न झाली. मातेच्या कृपेने नवव्या महिन्यात तिला चंद्रासारखा सुंदर पुत्र झाला. आपल्या पुत्राला घेऊन ती रोज मंदिरात जाऊ लागली.

एके दिवशी संतोषी मातेने विचार केला की ही रोज इथे येते, आज मीच हिच्या घरी जाते, हिचे सासर पाहते. असा विचार करून तिने एक भयंकर रूप धारण केले — गूळ व चण्याने माखलेले तोंड, वर सोंडेसारखे ओठ, ज्यांवर माश्या घोंघावत होत्या. याच रूपात ती तिच्या घरी गेली. उंबरठ्यावर पाऊल ठेवताच तिची सासू म्हणाली — ‘बघा, कोणी हडळ येत आहे, हिला हाकलून लावा, नाहीतर कोणालातरी खाऊन टाकील.’ मुले धावत खिडक्या बंद करू लागली. सातव्या मुलाची बायको खिडकीतून पाहत होती. ती तिथूनच ओरडू लागली — ‘आज माझी माता माझ्याच घरी आली आहे!’ असे म्हणून तिने बाळाला दूध पिण्यापासून बाजूला केले. इतक्यात सासू म्हणाली — ‘वेडी कोणाला बघून अशी अधीर झाली आहे, बाळाला खाली टाकून दिले आहे.’

इतक्यात संतोषी मातेच्या प्रतापाने तिथे मुलेच मुले दिसू लागली. सून म्हणाली — “सासूबाई, ज्यांचे मी व्रत करते, त्याच या संतोषी माता आहेत.” असे म्हणून तिने सर्व खिडक्या उघडल्या. सर्वांनी संतोषी मातेचे चरण धरले आणि विनवणी करत म्हणू लागले — “हे आई! आम्ही मूर्ख आहोत, अज्ञानी आहोत, पापी आहोत; तुझ्या व्रताची विधी आम्हांला माहीत नाही; तुझे व्रत भंग करून आम्ही फार मोठा अपराध केला आहे. हे जगन्माते! तू आमचा अपराध क्षमा कर.” यावर माता त्यांच्यावर प्रसन्न झाली. सुनेला जसे फळ दिले, तसे माता सर्वांना देवो.

संतोषी मातेचे व्रत आणि पूजाविधी

सातही वारांच्या व्रतकथांच्या या भागात आम्ही तुम्हाला शुक्रवारी केल्या जाणाऱ्या संतोषी मातेच्या व्रताची माहिती देत आहोत. संतोषी मातेला हिंदू धर्मात संतोष, सुख, शांती व वैभवाची माता म्हणून पूजले जाते. धार्मिक मान्यतेनुसार माता संतोषी ही भगवान श्रीगणेशाची कन्या आहे. संतोष आपल्या जीवनात फार आवश्यक आहे. संतोष नसेल तर माणूस मानसिक व शारीरिकदृष्ट्या अत्यंत दुर्बळ होतो. संतोषी माता आपल्याला संतोष देऊन आपल्या जीवनात आनंदाचा प्रवाह निर्माण करते.

माता संतोषीचे व्रत व पूजन केल्याने धन, विवाह, संतती आदी भौतिक सुखांमध्ये वृद्धी होते. हे व्रत शुक्ल पक्षातील पहिल्या शुक्रवारापासून सुरू केले जाते.

संतोषी मातेच्या व्रताची पूजाविधी

सुख-सौभाग्याच्या कामनेने माता संतोषीचे १६ शुक्रवार व्रत करण्याचे विधान आहे.

• सूर्योदयापूर्वी उठून घराची स्वच्छता वगैरे पूर्ण करावी.
• स्नानादीनंतर घरात एखाद्या सुंदर व पवित्र जागी माता संतोषीची मूर्ती किंवा प्रतिमा स्थापन करावी.
• माता संतोषीसमोर एक कलश पाण्याने भरून ठेवावा. कलशावर एक वाटी भरून गूळ व चणे ठेवावेत.
• मातेसमोर तुपाचा दिवा लावावा.
• मातेला अक्षता, फुले, सुगंधी गंध, नारळ, लाल वस्त्र किंवा चुनरी अर्पण करावी.
• माता संतोषीला गूळ व चण्याचा नैवेद्य दाखवावा.
• संतोषी मातेचा जयजयकार करून मातेच्या कथेला प्रारंभ करावा.

हे व्रत करणाऱ्याने कथा सांगताना व ऐकताना हातात गूळ आणि भाजलेले चणे ठेवावेत. ऐकणाऱ्याने ‘संतोषी मातेचा विजय असो’ असा जयजयकार मुखाने करत राहावे. कथा संपल्यावर हातातील गूळ व चणे गायीला खाऊ घालावेत. कलशावर ठेवलेले गूळ व चणे सर्वांना प्रसाद म्हणून वाटावेत. कथेपूर्वी कलश पाण्याने भरावा आणि त्यावर गूळ व चण्यांनी भरलेली वाटी ठेवावी. कथा संपल्यावर व आरती झाल्यावर कलशातील पाणी घरात सर्व ठिकाणी शिंपडावे आणि उरलेले पाणी तुळशीच्या वृंदावनात घालावे. बाजारातून गूळ विकत घेऊन, आणि गूळ घरात असल्यास तोच वापरून व्रत करावे. व्रत करणाऱ्याने श्रद्धेने व प्रेमाने प्रसन्न मनाने व्रत करावे.

विशेष: या दिवशी व्रत करणाऱ्या स्त्री-पुरुषांनी आंबट पदार्थांना हातही लावू नये आणि ते खाऊही नयेत.