ऋषि पंचमी व्रत कथा

ऋषिपंचमी भाद्रपद महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील पंचमीला साजरी केली जाते आणि हा सण सप्तर्षींच्या आराधनेला समर्पित आहे. खाली या व्रताची पूजाविधी व कथा दिली आहे.

भाद्रपद महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील पंचमी ऋषिपंचमी म्हणून साजरी केली जाते. ऋषिपंचमीचे व्रत सर्वांसाठी फलदायक असते. हे व्रत श्रद्धेने व भक्तीने साजरे केले जाते. या दिवशी ऋषींचे पूर्ण विधिविधानाने पूजन करून कथाश्रवण करण्याचे फार महत्त्व असते. हे व्रत पापांचा नाश करणारे व श्रेष्ठ फलदायी आहे. हे व्रत ऋषींविषयी श्रद्धा, कृतज्ञता, समर्पण व सन्मानाची भावना प्रकट करण्याचा महत्त्वाचा आधार ठरते.

ऋषिपंचमी कथा

एका काळी विदर्भ देशात उत्तक नावाचा ब्राह्मण आपल्या पतिव्रता पत्नीसह राहत होता. त्याच्या कुटुंबात एक पुत्र व एक कन्या होती. ब्राह्मणाने आपल्या कन्येचा विवाह चांगल्या ब्राह्मणकुळात करून दिला, परंतु काळाच्या प्रभावाने कन्येचा पती अकाली मृत्यू पावला आणि ती विधवा होऊन आपल्या पित्याच्या घरी परतली. एके दिवशी मध्यरात्री मुलीच्या शरीरात किडे पडू लागले.

आपल्या कन्येच्या शरीरावर किडे पाहून मातापिता दुःखाने व्यथित झाले आणि कन्येला उत्तक ऋषींकडे घेऊन गेले. आपल्या कन्येच्या या अवस्थेविषयी जाणून घेण्याचा प्रयत्न करू लागले. उत्तक ऋषींनी आपल्या ज्ञानाने त्या कन्येच्या पूर्वजन्माचे संपूर्ण विवरण तिच्या मातापित्यांना सांगितले आणि म्हणाले की ही कन्या पूर्वजन्मी ब्राह्मणी होती आणि हिने एकदा रजस्वला असतानाही घरातील भांडी इत्यादींना स्पर्श केला होता व कामे करू लागली होती; याच पापामुळे हिच्या शरीरावर किडे पडले आहेत.

शास्त्रांनुसार रजस्वला स्त्रीने काम करणे निषिद्ध आहे, परंतु हिने या गोष्टीकडे लक्ष दिले नाही आणि तिला त्याचे प्रायश्चित्त भोगावे लागत आहे. ऋषी म्हणतात की जर या कन्येने ऋषिपंचमीचे व्रत केले आणि श्रद्धाभावाने पूजा व क्षमाप्रार्थना केली तर तिला आपल्या पापांतून मुक्ती मिळेल. अशा प्रकारे कन्येने ऋषिपंचमीचे व्रत केल्याने तिला आपल्या पापातून मुक्ती मिळाली.

दुसऱ्या एका कथेनुसार ही कथा श्रीकृष्णाने युधिष्ठिराला सांगितली होती. कथेनुसार वृत्रासुराचा वध केल्यामुळे इंद्राला ब्रह्महत्येचे महान पाप लागले तेव्हा त्याने या पापातून मुक्ती मिळवण्यासाठी ब्रह्मदेवाची प्रार्थना केली. ब्रह्मदेवाने त्याच्यावर कृपा करून ते पाप चार भागांत वाटले — पहिला भाग अग्नीच्या ज्वाळेत, दुसरा नद्यांसाठी वर्षाच्या जलात, तिसरा पर्वतांत आणि चौथा भाग स्त्रीच्या रजात विभागून इंद्राला शापातून मुक्ती दिली होती. म्हणून त्या पापाच्या शुद्धीसाठीच प्रत्येक स्त्रीने ऋषिपंचमीचे व्रत करावे.

ऋषिपंचमी पूजन

पूर्वकाळी हे व्रत समस्त वर्णांच्या पुरुषांसाठी सांगितले होते, परंतु काळाबरोबर आता ते बहुतांशी स्त्रियांकडून केले जाते. या दिवशी पवित्र नद्यांत स्नानाचेही फार महत्त्व असते. सप्तर्षींच्या प्रतिमा स्थापन करून त्यांना पंचामृताने स्नान घालावे. त्यानंतर त्यांच्यावर चंदनाचा लेप लावावा, फुले व सुगंधित पदार्थ, धूप, दीप इत्यादी अर्पण करावेत तसेच श्वेत वस्त्रे, यज्ञोपवीते व नैवेद्याने पूजा आणि मंत्रजप करावा.