नागपंचमी व्रत कथा

नागपंचमी हा श्रावण महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील पंचमीला साजरा होणारा सण आहे, ज्यात नागदेवतेचे पूजन केले जाते. खाली नागपूजनाची विधी तसेच नागपंचमीशी संबंधित प्रचलित व पौराणिक कथा दिल्या आहेत.

नागपंचमीच्या प्रचलित कथा

लोकमानसात नागपंचमी सणाच्या विविध जनश्रुती व कथा प्रचलित आहेत. नागपंचमीच्या संदर्भात अशाच दोन बहुप्रचलित कथा येथे सादर करत आहोत —

एका राज्यात एक शेतकरी कुटुंब राहत होते. शेतकऱ्याला दोन मुलगे व एक मुलगी होती. एके दिवशी नांगरणी करताना नांगराने नागाची तीन पिल्ले चिरडून मेली. नागीण आधी विलाप करत राहिली, मग तिने आपल्या संततीच्या मारेकऱ्याचा सूड घेण्याचा संकल्प केला. रात्री अंधारात नागिणीने शेतकरी, त्याची पत्नी व दोन्ही मुलांना दंश केला.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी शेतकऱ्याच्या मुलीला दंश करण्याच्या उद्देशाने नागीण पुन्हा निघाली तेव्हा शेतकरीकन्येने तिच्यासमोर दुधाने भरलेली वाटी ठेवली. हात जोडून क्षमा मागू लागली. नागिणीने प्रसन्न होऊन तिच्या मातापित्यांना व दोन्ही भावांना पुन्हा जिवंत केले. त्या दिवशी श्रावण शुक्ल पंचमी होती. तेव्हापासून आजपर्यंत नागांच्या कोपापासून वाचण्यासाठी या दिवशी नागांची पूजा केली जाते.

एका राजाला सात पुत्र होते, त्या सर्वांचे विवाह झाले होते. त्यांच्यापैकी सहा पुत्रांना संततीही झाली होती. सर्वांत धाकट्या पुत्राला अजूनपर्यंत कोणतीही संतती झाली नव्हती, त्याच्या पत्नीला जावा वांझ म्हणून खूप टोमणे मारत असत.

एकतर संतती नसण्याचे दुःख आणि त्यावर सासू, नणंद, जाव आदींचे टोमणे तिला आणखी दुःखी करू लागले. यामुळे व्याकूळ होऊन ती बिचारी रडू लागे. तिचा पती समजावत असे की ‘संतती होणे किंवा न होणे हे तर भाग्याच्या अधीन आहे, मग तू का दुःखी होतेस?’ ती म्हणे — ऐकता का, सर्व लोक वांझ-वांझ म्हणून माझ्या नाकात दम आणतात.

पती म्हणे — जग बडबडते, बडबडू दे; मी तर काही म्हणत नाही. तू माझ्याकडे लक्ष दे आणि दुःख सोडून प्रसन्न राहा. पतीचे बोलणे ऐकून तिला काहीसे सांत्वन मिळे, परंतु पुन्हा जेव्हा कोणी टोमणा मारे तेव्हा ती रडू लागे.

अशा प्रकारे एके दिवशी नागपंचमी आली. चतुर्थीच्या रात्री तिला स्वप्नात पाच नाग दिसले, त्यांच्यापैकी एक म्हणाला — ‘अगं मुली! उद्या नागपंचमी आहे, तू जर आमचे पूजन केलेस तर तुला पुत्ररत्नाची प्राप्ती होऊ शकते.’ हे ऐकून ती उठून बसली आणि पतीला जागवून स्वप्नाची हकीकत सांगितली. पती म्हणाला — ही कोणती मोठी गोष्ट आहे?

पाच नाग जर दिसले असतील तर पाचांच्या आकृती काढून त्यांचे पूजन कर. नाग थंड भोजन ग्रहण करतात, म्हणून त्यांना कच्च्या दुधाने प्रसन्न कर. दुसऱ्या दिवशी तिने अगदी तसेच केले. नागांच्या पूजनाने तिला नऊ महिन्यांनंतर सुंदर पुत्राची प्राप्ती झाली.

नागपंचमीची पौराणिक कथा

प्राचीन काळी एका सेठजींना सात पुत्र होते. सातांचेही विवाह झाले होते. सर्वांत धाकट्या पुत्राची पत्नी श्रेष्ठ चारित्र्याची, विदुषी व सुशील होती, परंतु तिला भाऊ नव्हता.

एके दिवशी मोठ्या सुनेने घर सारवण्यासाठी पिवळी माती आणण्याकरिता सर्व सुनांना सोबत चलण्यास सांगितले तेव्हा सर्वजणी टोपली व खुरपे घेऊन माती खणू लागल्या. तेवढ्यात तेथे एक सर्प निघाला, ज्याला मोठी सून खुरप्याने मारू लागली. हे पाहून धाकट्या सुनेने तिला अडवत म्हटले — ‘मारू नकोस याला! हा बिचारा निरपराध आहे.’

हे ऐकून मोठ्या सुनेने त्याला मारले नाही, तेव्हा सर्प एका बाजूला जाऊन बसला. तेव्हा धाकटी सून त्याला म्हणाली — ‘आम्ही आत्ता परत येतो, तू येथून जाऊ नकोस.’ असे म्हणून ती सर्वांसोबत माती घेऊन घरी गेली आणि तेथे कामकाजात अडकून सर्पाला दिलेले वचन विसरली.

दुसऱ्या दिवशी तिला ती गोष्ट आठवली तेव्हा सर्वांना सोबत घेऊन ती तेथे पोहोचली आणि सर्पाला त्या ठिकाणी बसलेला पाहून म्हणाली — सर्पदादा नमस्कार! सर्प म्हणाला — ‘तू दादा म्हटले आहेस, म्हणून तुला सोडून देतो, नाहीतर खोटे बोलल्यामुळे तुला आत्ताच दंश केला असता.’

ती म्हणाली — दादा, माझ्याकडून चूक झाली, तिची क्षमा मागते. तेव्हा सर्प म्हणाला — ठीक आहे, तू आजपासून माझी बहीण झालीस आणि मी तुझा भाऊ झालो. तुला जे मागायचे असेल ते माग. ती म्हणाली — दादा! माझे कोणी नाही, बरे झाले की तू माझा भाऊ झालास.

काही दिवस लोटल्यावर तो सर्प मनुष्यरूप घेऊन तिच्या घरी आला आणि म्हणाला की ‘माझ्या बहिणीला पाठवा.’ सर्वांनी सांगितले की ‘हिला तर कोणी भाऊ नव्हता,’ तेव्हा तो म्हणाला — मी दूरच्या नात्याने हिचा भाऊ आहे, लहानपणीच बाहेर निघून गेलो होतो.

त्याने विश्वास दिल्यावर घरच्या लोकांनी धाकटीला त्याच्यासोबत पाठवले. त्याने वाटेत सांगितले की ‘मी तोच सर्प आहे, म्हणून तू घाबरू नकोस आणि जिथे चालायला अडचण होईल तिथे माझी शेपटी धर.’ तिने त्याच्या सांगण्याप्रमाणेच केले आणि अशा प्रकारे ती त्याच्या घरी पोहोचली. तेथील धनऐश्वर्य पाहून ती थक्क झाली.

एके दिवशी सर्पाच्या आईने तिला सांगितले — ‘मी एका कामासाठी बाहेर जात आहे, तू आपल्या भावाला थंड दूध पाज.’ तिच्या ही गोष्ट लक्षात राहिली नाही आणि तिने गरम दूध पाजले, ज्यात त्याचे तोंड फार भाजले. हे पाहून सर्पाची आई फार क्रोधित झाली.

परंतु सर्पाने समजावल्यावर ती गप्प झाली. तेव्हा सर्प म्हणाला की बहिणीला आता तिच्या घरी पाठवावे. तेव्हा सर्प व त्याच्या पित्याने तिला पुष्कळ सोने, चांदी, जवाहीर, वस्त्रे-अलंकार आदी देऊन तिच्या घरी पोहोचवले.

एवढे प्रचंड धन पाहून मोठ्या सुनेने ईर्ष्येने म्हटले — भाऊ तर मोठा धनवान आहे, तू तर त्याच्याकडून आणखीही धन आणायला हवे. सर्पाने हे वचन ऐकले तेव्हा सर्व वस्तू सोन्याच्या आणून दिल्या. हे पाहून मोठी सून म्हणाली — ‘यांना झाडण्याचा झाडूही सोन्याचा असावा.’ तेव्हा सर्पाने झाडूही सोन्याचा आणून ठेवला.

सर्पाने धाकट्या सुनेला हिरेमाणकांचा एक अद्भुत हार दिला होता. त्याची प्रशंसा त्या देशाच्या राणीनेही ऐकली आणि ती राजाला म्हणाली की — सेठाच्या धाकट्या सुनेचा हार येथे आला पाहिजे.

राजाने मंत्र्याला हुकूम दिला की तिच्याकडून तो हार घेऊन लगेच हजर हो. मंत्र्याने सेठजींकडे जाऊन सांगितले की ‘महाराणी धाकट्या सुनेचा हार घालतील, तो तिच्याकडून घेऊन मला द्या.’ सेठजींनी भीतीमुळे धाकट्या सुनेकडून हार मागवून दिला.

धाकट्या सुनेला ही गोष्ट फार वाईट वाटली, तिने आपल्या सर्पभावाची आठवण केली आणि तो आल्यावर प्रार्थना केली — दादा! राणीने हार हिरावून घेतला आहे, तू असे काहीतरी कर की जोपर्यंत तो हार तिच्या गळ्यात राहील तोपर्यंत तो सर्प बनेल आणि जेव्हा ती मला परत करील तेव्हा हिरेमाणकांचा होईल. सर्पाने अगदी तसेच केले. राणीने हार घालताच तो सर्प बनला. हे पाहून राणी किंचाळली आणि रडू लागली. हे पाहून राजाने सेठाकडे निरोप पाठवला की धाकट्या सुनेला ताबडतोब पाठवा. सेठजी घाबरले की राजा कोण जाणे काय करील? ते स्वतः धाकट्या सुनेला सोबत घेऊन हजर झाले.

राजाने धाकट्या सुनेला विचारले — तू कोणती जादू केलीस, मी तुला दंड देईन. धाकटी सून म्हणाली — राजन! धृष्टता क्षमा करा, हा हारच असा आहे की माझ्या गळ्यात हिरेमाणकांचा राहतो आणि दुसऱ्याच्या गळ्यात सर्प बनतो. हे ऐकून राजाने तो सर्प बनलेला हार तिला देऊन सांगितले — आत्ता घालून दाखव. धाकट्या सुनेने तो घालताच तो हिरेमाणकांचा झाला.

हे पाहून राजाला तिच्या बोलण्यावर विश्वास बसला आणि त्याने प्रसन्न होऊन तिला पुष्कळ मोहराही बक्षीस म्हणून दिल्या. धाकटी सून आपल्या हारासह व धनासह घरी परतली. तिचे धन पाहून मोठ्या सुनेने ईर्ष्येमुळे तिच्या पतीला शिकवले की धाकट्या सुनेकडे कोठून तरी धन आले आहे. हे ऐकून तिच्या पतीने आपल्या पत्नीला बोलावून विचारले — नीट सांग की हे धन तुला कोण देते? तेव्हा ती सर्पाची आठवण करू लागली.

तेव्हा त्याच वेळी सर्पाने प्रकट होऊन सांगितले — जर माझ्या धर्मबहिणीच्या आचरणावर संशय घेशील तर मी तुला खाऊन टाकीन. हे ऐकून धाकट्या सुनेचा पती फार प्रसन्न झाला आणि त्याने सर्पदेवतेचा मोठा सत्कार केला. त्याच दिवसापासून नागपंचमीचा सण साजरा केला जातो आणि स्त्रिया सर्पाला भाऊ मानून त्याची पूजा करतात.

नागपूजनविधी

• पहाटे उठून घराची स्वच्छता करून नित्यकर्मातून निवृत्त व्हावे.
• त्यानंतर स्नान करून धुतलेली स्वच्छ वस्त्रे धारण करावीत.
• नागपूजनासाठी शेवया-भात आदी ताजे भोजन बनवावे.
• काही भागांत नागपंचमीच्या एक दिवस आधीच भोजन बनवून ठेवले जाते आणि नागपंचमीच्या दिवशी शिळे (थंड) अन्न खाल्ले जाते.
• यानंतर भिंतीवर गेरू फासून पूजेचे स्थान तयार केले जाते. मग कच्च्या दुधात कोळसा उगाळून त्याने गेरू फासलेल्या भिंतीवर घरासारखे काढतात आणि त्यात अनेक नागदेवांच्या आकृती काढतात.
• काही ठिकाणी सोन्याच्या, चांदीच्या, लाकडाच्या व मातीच्या लेखणीने तसेच हळद व चंदनाच्या शाईने अथवा शेणाने घराच्या मुख्य दाराच्या दोन्ही बाजूंना पाच फणांचे नागदेव रेखाटून पूजतात.
• सर्वप्रथम नागांच्या वारुळात एक वाटी दूध वाहून येतात.
• मग भिंतीवर काढलेल्या नागदेवतेची दही, दूर्वा, कुश, गंध, अक्षता, पुष्प, जल, कच्चे दूध, कुंकू व तांदूळ आदींनी पूजा करून शेवया व मिष्टान्नाचा नैवेद्य दाखवतात.
• नंतर आरती करून कथेचे श्रवण करावे.