भाऊबीज कथा

भाऊबीज हा कार्तिक शुक्ल द्वितीयेला साजरा होणारा भाऊ-बहिणीच्या स्नेहाचा सण आहे. खाली याच्याशी संबंधित पारंपरिक कथा दिल्या आहेत.

भाऊबीज कथा

भगवान सूर्यनारायणाच्या पत्नीचे नाव संज्ञा होते. तिच्याच पोटी यमराज व यमुना यांचा जन्म झाला होता. यमुना यमराजावर फार स्नेह करत असे. ती त्याला सतत विनंती करत असे की इष्टमित्रांसह तिच्या घरी येऊन भोजन करावे. परंतु आपल्या कामात व्यग्र असलेला यमराज ती गोष्ट टाळत असे. कार्तिक शुक्लचा दिवस आला. यमुनेने त्या दिवशी यमराजाला भोजनाचे निमंत्रण देऊन त्याला आपल्या घरी येण्यास वचनबद्ध केले.

यमराजाने विचार केला — मी तर प्राण हरण करणारा आहे. मला कोणीही आपल्या घरी बोलवू इच्छित नाही. बहीण ज्या सद्भावनेने मला बोलावत आहे, तिचे पालन करणे माझा धर्म आहे. हाच विचार करून यमराजाने बहिणीच्या घरी जाण्याचा निर्णय घेतला. यमराजाला आपल्या घरी आलेले पाहून यमुनेच्या आनंदाला पारावार उरला नाही. यमुनेने त्याला स्नान घालून पूजेनंतर अनेक पक्वान्ने वाढून भोजन दिले. यमुनेने केलेल्या आतिथ्याने प्रसन्न होऊन यमराजाने बहिणीला वर मागण्याचा आदेश दिला. यमुना म्हणाली — भद्रा! तुम्ही दरवर्षी याच दिवशी माझ्या घरी येऊन भोजन करा. माझ्याप्रमाणे जी बहीण या दिवशी आपल्या भावाचा आदरसत्कार करून टिळा लावील, तिला तुमचे भय राहू नये.

यमराजाने ‘तथास्तु’ म्हणून यमुनेला अमूल्य वस्त्रालंकार देऊन यमलोकाची वाट धरली. याच दिवसापासून या पर्वाची परंपरा निर्माण झाली. अशी मान्यता आहे की जे भाऊ आजच्या दिवशी यमुनेत स्नान करून पूर्ण श्रद्धेने बहिणींचे आतिथ्य स्वीकारतात, त्यांना यमाचे भय राहत नाही. म्हणूनच भाऊबीजेला यमराज व यमुनेचे पूजन केले जाते.

भाऊबीज कथा (अन्य)

दिवाळीच्या तिसऱ्या दिवशी म्हणजे कार्तिक शुक्ल द्वितीयेला भाऊबीज या नावाने ओळखले जाते. या दिवशी भाऊ आपल्या बहिणीच्या हातून कुंकू-अक्षता लावून घेऊन मिठाई खातो आणि तिला दक्षिणा म्हणून काही द्रव्यही देतो. या दिवशी भावाने बहिणीच्या घरचे भोजन करण्याचे विधान आहे. परंतु काही ठिकाणी ज्यांचे भाऊ बहिणीच्या घरी पोहोचू शकत नाहीत, त्यांच्या बहिणी भावाच्या घरी जाऊन त्याला टिळा लावून मिठाई भरवतात.

पौराणिक कथांच्या आधारे असे सांगितले जाते की एकदा यमुनेने (नदीने) आपला भाऊ यमराज याला मांगलिक द्रव्यांनी टिळा लावून भोजन दिले होते. ज्या दिवशी यमुनेने भावाला आग्रह करून भोजनादीने संतुष्ट केले, त्या दिवशी कार्तिक शुक्ल द्वितीया तिथी होती. तेव्हापासून हा सण मानला जाऊ लागला. बहिणीच्या सेवेने संतुष्ट होऊन यमराजाने यमुनेला वर मागण्यास सांगितले. बहीण यमुनेने उत्तर दिले — आजच्या पुनीत तिथीच्या दिवशी जे भाऊबहीण एकत्र माझ्या जलात स्नान करतील, त्यांना अंतकाळी यमयातना भोगावी लागू नये आणि त्यांना जीवनकाळात सर्व प्रकारे सुखसमृद्धी प्राप्त व्हावी. आपल्या बहिणीला अभीष्ट वरदान देऊन यमराज आपल्या लोकाला निघून गेला.

म्हणून आपणा सर्वांचे नैतिक कर्तव्य आहे की या पावन पर्वाला विधिवत साजरे करावे.