रक्षाबंधन

कधी साजरा केला जातो

हिंदू पंचांगानुसार रक्षाबंधन श्रावण महिन्याच्या पौर्णिमेला साजरे केले जाते, म्हणून त्याला श्रावणी पौर्णिमा असेही म्हणतात. ग्रेगोरियन दिनदर्शिकेत तो ऑगस्ट महिन्यात येतो. महाराष्ट्रात याच दिवशी नारळी पौर्णिमाही साजरी होते, जेव्हा कोळी बांधव समुद्राला नारळ अर्पण करतात. श्रावण महिना हिंदू धर्मात मुळातच अत्यंत पवित्र मानला जातो. या दिवशी अपराह्नकाळी राखी बांधण्याचा शुभ मुहूर्त असतो, तरी बहुधा सकाळपासूनच राखीचा उत्सव सुरू होतो. भद्रा काळात राखी बांधणे वर्ज्य मानले जाते.

पूजाविधी

रक्षाबंधनाच्या दिवशी बहिणी पहाटे स्नान करून पूजेचे ताट सजवतात. ताटात राखी, कुंकू, अक्षता, दिवा, मिठाई आणि नारळ ठेवले जाते. भावाला आसनावर बसवून प्रथम त्याच्या कपाळी टिळा लावला जातो, नंतर अक्षता वाहिल्या जातात. त्यानंतर उजव्या मनगटावर राखी बांधली जाते. बहीण भावाला ओवाळते आणि मिठाई भरवते. भाऊ बहिणीला भेट व ओवाळणी देतो आणि तिच्या रक्षणाचा संकल्प करतो. काही कुटुंबांत राखी बांधताना मंत्रोच्चारही केला जातो — “येन बद्धो बली राजा, दानवेन्द्रो महाबलः।“

पौराणिक कथा

रक्षाबंधनाशी अनेक पौराणिक आणि ऐतिहासिक कथा जोडलेल्या आहेत. भविष्य पुराणानुसार देव-दानव युद्धात इंद्र दानवांकडून पराभूत होत असताना इंद्राची पत्नी शची हिने विष्णूंनी दिलेले रक्षासूत्र इंद्राच्या मनगटावर बांधले आणि इंद्राला विजय मिळाला. महाभारतातील कथेनुसार श्रीकृष्णाच्या मनगटाला जखम झाली असता द्रौपदीने आपल्या शालूचा तुकडा फाडून बांधला. कृष्णाने ते रक्षाबंधन मानून द्रौपदीच्या सदैव रक्षणाचे वचन दिले आणि वस्त्रहरणाच्या वेळी तिची लाज राखली. आणखी एका कथेत राजा बली आणि लक्ष्मीमाता यांचा प्रसंग येतो, जिथे लक्ष्मीने बलीला राखी बांधून विष्णूंना बलीच्या बंधनातून मुक्त केले.

परिचय

रक्षाबंधन, ज्याला राखीचा सण असेही म्हणतात, हा भाऊ-बहिणीच्या पवित्र प्रेमाचा आणि परस्पर रक्षणाच्या बंधनाचा उत्सव आहे. ‘रक्षाबंधन’ याचा शब्दशः अर्थ ‘रक्षणाचे बंधन’. या दिवशी बहिणी आपल्या भावांच्या मनगटावर राखी (रक्षासूत्र) बांधतात आणि त्यांच्या दीर्घायुष्याची व सुखसमृद्धीची कामना करतात. त्या बदल्यात भाऊ आपल्या बहिणींच्या रक्षणाचे वचन देतात. हा सण केवळ रक्ताच्या नात्यांपुरता मर्यादित नाही; कोणत्याही स्नेहपूर्ण नात्यातील रक्षणाचा भाव तो प्रकट करतो.

महत्त्व

रक्षाबंधनाचे सांस्कृतिक आणि सामाजिक महत्त्व अत्यंत खोल आहे. हा सण भाऊ-बहिणीतील प्रेम, विश्वास आणि कर्तव्याचे पवित्र बंधन दृढ करतो. राखीचा धागा साधा असला तरी त्यात स्नेह आणि रक्षणाची गहन भावना सामावलेली असते. हे पर्व स्त्रीसन्मान आणि रक्षणाच्या संकल्पाचेही प्रतीक आहे. आधुनिक काळात हा सण रक्ताच्या नात्यांपलीकडे जाऊन सैनिक, वृक्ष आणि पर्यावरण यांच्या रक्षणाच्या रूपातही विस्तारला आहे. रक्षाबंधन भारतीय संस्कृतीतील कौटुंबिक बंधनांचा अमूल्य वारसा जपून ठेवते.