मकर संक्रांत

कधी साजरी केली जाते

हिंदू सौर पंचांगानुसार मकर संक्रांत पौष किंवा माघ महिन्यात सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो त्या दिवशी साजरी केली जाते. ग्रेगोरियन दिनदर्शिकेत ती बहुधा १४ जानेवारीला, कधीकधी १५ जानेवारीला येते. या दिवसापासून सूर्य उत्तरायण होतो, म्हणजे सूर्याचे उत्तर दिशेकडे गमन सुरू होते. या दिवसापासून दिवस मोठे आणि रात्री लहान होऊ लागतात. उत्तरायण काळ हा देवांचा दिवस आणि अत्यंत शुभ मानला जातो.

पूजाविधी

मकर संक्रांतीला पहाटे पवित्र नद्यांत स्नान करण्याला विशेष महत्त्व आहे. प्रयागराज, वाराणसी, हरिद्वार आणि इतर तीर्थस्थळी लाखो भाविक गंगास्नान करतात. सूर्यदेवाला अर्घ्य दिले जाते — पाण्यात लाल फूल, अक्षता आणि तीळ घालून सूर्याकडे तोंड करून ते अर्पण केले जाते. आदित्यहृदय स्तोत्र आणि सूर्यमंत्रांचा जप केला जातो. या दिवशी तीळ, गूळ, खिचडी, घोंगडी आणि अन्नदानाला विशेष महत्त्व आहे. गुजरात आणि राजस्थानात पतंग उडवण्याची परंपरा आहे. महाराष्ट्रात तिळगूळ वाटून “तिळगूळ घ्या, गोड गोड बोला” असे म्हटले जाते. सुवासिनी हळदीकुंकवाचा कार्यक्रम करतात आणि वाण देतात.

पौराणिक कथा

मकर संक्रांतीशी अनेक पौराणिक आणि ऐतिहासिक कथा जोडलेल्या आहेत. महाभारतानुसार भीष्म पितामहांना इच्छामरणाचा वर मिळाला होता; त्यांनी सूर्य उत्तरायण होईपर्यंत शरपंजरी प्रतीक्षा केली आणि उत्तरायण सुरू झाल्यावरच प्राणत्याग केला, कारण उत्तरायणात देहत्याग करणारा पुनर्जन्माच्या फेऱ्यातून मुक्त होतो. दुसऱ्या मान्यतेनुसार या दिवशी सूर्यदेव आपला पुत्र शनी याला भेटण्यासाठी त्याच्या मकर राशीत जातात. भगवान विष्णूंनी या दिवशी मधु-कैटभ या असुरांचा वध करून पृथ्वीवर शांतता प्रस्थापित केली. गंगा नदी याच दिवशी कपिल मुनींच्या आश्रमातून वाहत सागराला मिळाली.

परिचय

मकर संक्रांत हा हिंदू धर्मातील प्रमुख सण असून तो सूर्यदेवाच्या दक्षिणायनातून उत्तरायणात प्रवेश आणि मकर राशीतील संक्रमणाच्या निमित्ताने साजरा केला जातो. सौर दिनदर्शिकेवर आधारित असलेला हा एकमेव प्रमुख हिंदू सण आहे, म्हणून तो दरवर्षी जवळपास एकाच तारखेला (१४ किंवा १५ जानेवारी) येतो. भारताच्या वेगवेगळ्या भागांत तो वेगवेगळ्या नावांनी ओळखला जातो — तमिळनाडूत पोंगल, आसाममध्ये माघ बिहू, पंजाबमध्ये लोहरी आणि गुजरातमध्ये उत्तरायण.

महत्त्व

मकर संक्रांतीचे आध्यात्मिक आणि वैज्ञानिक अशा दोन्ही दृष्टींनी महत्त्व आहे. सूर्य उत्तरायण झाल्याने निसर्गात सकारात्मक ऊर्जेचा संचार होतो. उत्तरायण काळ साधना, तपश्चर्या आणि आध्यात्मिक उन्नतीसाठी सर्वश्रेष्ठ मानला जातो. हा शेतीप्रधान समाजाचा पीक-उत्सवही आहे — रब्बीचे पीक कापल्यानंतर शेतकरी निसर्गाला आणि सूर्यदेवाला धन्यवाद देतात. थंडीच्या दिवसांत तीळ आणि गुळाचे सेवन शरीराला ऊब आणि पोषण देते. दानधर्म आणि सामाजिक सद्भाव हे या पर्वाचे मूळ संस्कार आहेत.