महर्षि वेदव्यास

परिचय

महर्षी वेदव्यास (कृष्ण द्वैपायन) हे भारतीय ज्ञानपरंपरेतील सर्वांत महत्त्वाच्या ऋषींपैकी एक होत. वेदांचे विभाजन (संकलन) केल्यामुळे त्यांना ‘वेदव्यास’ म्हटले जाते. ते महाभारताचे रचयिते, अठरा पुराणांचे लेखक, ब्रह्मसूत्राचे प्रणेते आणि भगवद्गीतेचे संकलक मानले जातात. भारतीय परंपरेत त्यांना भगवान विष्णूचा अवतार मानले जाते. गुरुपौर्णिमेचा सण त्यांच्याच सन्मानार्थ ‘व्यासपौर्णिमा’ म्हणून साजरा केला जातो.

जीवन

वेदव्यासांचा जन्म यमुना नदीतील एका बेटावर झाला, म्हणून त्यांना ‘द्वैपायन’ म्हटले गेले. जन्मसमयी त्यांच्या देहाचा वर्ण सावळा होता, म्हणून त्यांना ‘कृष्ण’ असेही म्हटले गेले. त्यांची माता सत्यवती ही कोळ्याची कन्या होती आणि पिता महर्षी पराशर होते.

वेद ही एक विशाल आणि अविभाजित ज्ञानराशी असून सामान्य माणसाला ती समजणे कठीण आहे, हे व्यासांनी ओळखले. म्हणून त्यांनी वेदांचे ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद असे चार भाग केले आणि आपल्या चार प्रमुख शिष्यांना (पैल, वैशंपायन, जैमिनी आणि सुमंतू) प्रत्येकी एक वेद शिकवला. यामुळेच ते वेदव्यास म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

व्यास महाभारतकाळाचे साक्षीदार होते. ते कुरुवंशाशी संबंधित होते — धृतराष्ट्र, पांडू आणि विदुर हे नियोगप्रथेने त्यांचेच पुत्र होत. आपल्या हयातीतच त्यांनी महाभारत युद्ध आणि त्याचे परिणाम पाहिले आणि हा महान इतिहास काव्यरूपात लिपिबद्ध केला.

प्रमुख रचना

• महाभारत — एक लाख श्लोकांचे विशाल महाकाव्य, जगातील सर्वांत दीर्घ काव्य. यात कुरुक्षेत्र युद्ध, धर्म-अधर्माचा संघर्ष, राजनीती, नीती आणि आध्यात्मिकतेचे वर्णन आहे. “जे महाभारतात आहे ते जगात आहे; जे महाभारतात नाही ते कोठेच नाही” असे म्हटले जाते.
• भगवद्गीता — महाभारताच्या भीष्मपर्वात असलेला भगवान कृष्ण आणि अर्जुन यांच्यातील संवाद. हा हिंदू तत्त्वज्ञानातील सर्वांत महत्त्वाचा ग्रंथ आहे.
• ब्रह्मसूत्र — वेदान्त दर्शनाचा मूळ ग्रंथ; यात ब्रह्माच्या स्वरूपावर सूत्रबद्ध विचार मांडले आहेत.
• अठरा पुराणे — भागवत पुराण, विष्णु पुराण, शिव पुराण आदी अठरा पुराणांची रचना. यांत सृष्टीची उत्पत्ती, देवतांच्या कथा, धर्म आणि नीतीचे उपदेश आहेत.
• वेदांचे संकलन — एका अविभाजित वेदाचे चार भागांत विभाजन आणि व्यवस्थापन.

शिकवण

• धर्माची स्थापना — धर्माचे रक्षण करणाऱ्यांचे रक्षण धर्म स्वतः करतो — “धर्मो रक्षति रक्षितः” — हे व्यासांनी महाभारताच्या माध्यमातून शिकवले.
• कर्मयोग — भगवद्गीतेतून कर्म करा, फळाची चिंता करू नका असा संदेश दिला — “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।”
• ज्ञानाचा प्रसार — वेद सुलभ करून त्यांनी शिकवले की ज्ञान सर्वांना उपलब्ध असले पाहिजे.
• सत्य आणि न्याय — महाभारतात सत्य, न्याय आणि धर्मासाठी लढण्याचा संदेश दिला आहे.
• जीवनाचे सार — व्यासांचे सारवचन: “अष्टादश पुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम्। परोपकाराय पुण्याय पापाय परपीडनम्॥” (अठरा पुराणांत व्यासांची दोन वचने आहेत — परोपकार हे पुण्य आणि दुसऱ्यांना पीडा देणे हे पाप.)