सूरदास

परिचय

सूरदास (१४७८–१५८३) हे हिंदी साहित्यातील थोर कवी आणि कृष्णभक्ती शाखेतील सर्वश्रेष्ठ कवी होत. अष्टछाप कवींमध्ये त्यांचे स्थान सर्वोच्च मानले जाते. जन्मतःच अंध असूनही त्यांनी श्रीकृष्णाच्या बाललीला आणि प्रेमलीलांचे इतके सजीव व मनोहर वर्णन केले आहे की ते अद्वितीय ठरते. वात्सल्य रसाचे ते सम्राट मानले जातात.

जीवन

सूरदासांचा जन्म १४७८ साली रुनकता (आग्ऱ्याजवळ) अथवा सीही या गावी एका सारस्वत ब्राह्मण कुटुंबात झाला. ते जन्मतःच अंध होते. लहानपणापासूनच त्यांच्या ठायी संगीत आणि काव्याची अद्भुत प्रतिभा होती.

त्यांनी श्री वल्लभाचार्यांना आपले गुरू मानले. वल्लभाचार्यांनी त्यांना पुष्टिमार्गाची दीक्षा दिली आणि कृष्णलीलेचे गायन करण्याची प्रेरणा दिली. गोवर्धन येथील श्रीनाथजी मंदिरात कीर्तनाची जबाबदारी त्यांनी सूरदासांवर सोपवली. सूरदासांनी आपले बहुतांश आयुष्य मथुरा-वृंदावन परिसरात व्यतीत केले आणि ब्रजची संस्कृती, भाषा व भक्ती आपल्या पदांतून अमर केली.

प्रमुख रचना

• सूरसागर — सूरदासांची सर्वांत प्रसिद्ध आणि विशाल रचना. यात श्रीकृष्णाच्या बाललीला, गोपीप्रेम, उद्धव-गोपी संवाद (भ्रमरगीत) आणि भक्तीची अनेक पदे संग्रहित आहेत. यात सव्वा लाखांहून अधिक पदे असल्याचे सांगितले जाते, तरी सध्या सुमारे पाच हजार पदेच उपलब्ध आहेत.
• सूर सारावली — कृष्णलीलेवर आधारित रचना; यात होळीच्या पदांना विशेष महत्त्व आहे.
• साहित्य लहरी — शृंगाररसप्रधान रचना; यात नायिकाभेद आणि अलंकारांचे सुंदर वर्णन आहे.

शिकवण

• कृष्णभक्ती — श्रीकृष्णाच्या लीलांचे गायन आणि स्मरण हाच भक्तीचा सर्वोत्तम मार्ग आहे, हे सूरदासांनी शिकवले. त्यांच्या पदांतून कृष्णाविषयीचे अनन्य प्रेम आणि समर्पण प्रकट होते.
• वात्सल्य प्रेम — यशोदामाता आणि बालकृष्ण यांच्या माध्यमातून त्यांनी मातृस्नेहाची अद्भुत अभिव्यक्ती केली. त्यांची वात्सल्यवर्णने विश्वसाहित्यात अनुपम आहेत.
• प्रेमाची परमावधी — गोपींच्या माध्यमातून त्यांनी ईश्वराविषयीच्या निष्कपट व निःस्वार्थ प्रेमाचा आदर्श मांडला.
• ज्ञानापेक्षा भक्तीचे श्रेष्ठत्व — भ्रमरगीतात गोपींनी उद्धवाचे निर्गुण ज्ञान नाकारून सगुण प्रेमभक्तीचे श्रेष्ठत्व सिद्ध केले आहे.