मीराबाई

परिचय

मीराबाई (१४९८–१५४७) या भारतीय भक्ती चळवळीतील सर्वांत प्रसिद्ध संत-कवयित्री होत. राजस्थानच्या राजपूत राजकन्या असूनही त्यांनी राजवैभव आणि सांसारिक बंधने त्यागून आपले सारे आयुष्य श्रीकृष्णाच्या भक्तीला वाहिले. त्यांची भजने आणि पदे कृष्णाविषयीच्या अनन्य प्रेमाची व विरहाची अद्भुत अभिव्यक्ती आहेत. “मेरे तो गिरधर गोपाल, दूसरो न कोई” — हेच त्यांच्या जीवनाचे सार आहे.

जीवन

मीराबाईंचा जन्म १४९८ साली राजस्थानातील मेडता जिल्ह्यातल्या कुडकी गावी राठोड राजपूत घराण्यात झाला. त्यांचे वडील रतनसिंह राठोड हे मेडतेचे शासक होते. बालपणीच त्यांच्या मनात कृष्णभक्तीचे बीज रुजले. लहानपणी एका साधूकडून कृष्णाची मूर्ती मिळताच त्यांनी कृष्णालाच आपला पती मानले, अशी कथा सांगितली जाते.

मेवाडचे राणा सांगा यांचे पुत्र भोजराज यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला. विवाहानंतर काही वर्षांतच भोजराज युद्धात मरण पावले. मीरांनी सती जाण्यास नकार दिला आणि आपला खरा पती श्रीकृष्णच आहे असे सांगितले. त्यानंतर राजघराण्याचा तीव्र विरोध आणि छळ त्यांना सहन करावा लागला. त्यांना विषाचा प्याला दिला गेला, साप पाठवला गेला; पण कृष्णकृपेने त्या प्रत्येक वेळी बचावल्या, असे सांगितले जाते.

अखेर त्यांनी राजवाडा सोडला आणि वृंदावन व द्वारका येथे कृष्णभक्तीत रममाण झाल्या. द्वारकेच्या रणछोड मंदिरात त्या कृष्णाच्या मूर्तीत विलीन झाल्या, अशी श्रद्धा आहे.

प्रमुख रचना

• मीरा पदावली — मीरांच्या समग्र भक्तिपदांचे व भजनांचे संकलन. यात कृष्णाविषयीचे प्रेम, विरहवेदना, समर्पण आणि आत्मनिवेदन यांची अनेक पदे आहेत.
• नरसी जी का मायरा — नरसी मेहतांच्या कन्येच्या विवाहकथेवर आधारित रचना.
• राग गोविंद — विविध रागांत गायली जाणारी कृष्णभक्तीची पदे.
• गीत गोविंदाची टीका — जयदेवांच्या गीतगोविंदावरील मीरांची टीका.

शिकवण

• निष्कपट प्रेमभक्ती — ईश्वरप्राप्तीचा सर्वांत सोपा मार्ग निष्कपट प्रेम आहे, हे मीरांनी शिकवले. त्यांच्या भक्तीत कोणतीही अट, भीती किंवा लौकिक अपेक्षा नव्हती.
• सांसारिक बंधनांतून मुक्ती — राजवैभव, कुळाची प्रतिष्ठा आणि सामाजिक बंधने त्यागून त्यांनी दाखवून दिले की खऱ्या भक्तीसाठी सर्व काही सोडता येते.
• लोकलज्जेचा त्याग — “लोग कहे मीरा भई बावरी” — भक्तीत लोकलज्जेची पर्वा करू नये, हे मीरांनी शिकवले.
• विरहातही भक्ती — कृष्णाच्या विरहात तळमळणे हेही भक्तीचेच एक रूप आहे. विरहाच्या अग्नीत तापून प्रेम अधिक शुद्ध होते.
• धैर्य आणि दृढता — सामाजिक विरोध, राजघराण्याचा छळ आणि जीवनातील कष्ट सोसूनही मीरांनी आपली भक्ती सोडली नाही. हे त्यांच्या अतुलनीय धैर्याचे आणि श्रद्धेचे प्रमाण आहे.